W gronie przedstawicieli szpitali klinicznych, uczelni medycznych, producentów wyrobów medycznych oraz ekspertów ds. zrównoważonego rozwoju odbyło się spotkanie Zielonej Koalicji dla Zdrowia INNOWO poświęcone tematowi, który – jak podkreślono na wstępie – wciąż nie należy do najłatwiejszych do wdrożenia w polskim systemie ochrony zdrowia: Zielone zamówienia publiczne w ochronie zdrowia – czy, jakie i jak wdrażać kryteria środowiskowe? Od czego zacząć?
Dyskusja miała na celu wymianę doświadczeń, prezentację dobrych praktyk z Europy oraz przede wszystkim znalezienie odpowiedzi na pytanie, czy w Polsce możliwe jest realne wdrażanie zielonych zamówień w szpitalach, a jeśli tak – w jakiej formule.
Czym są zielone zamówienia publiczne w ochronie zdrowia?
Punktem wyjścia była prezentacja wprowadzająca, porządkująca pojęcia. Zielone zamówienia w ochronie zdrowia to proces uwzględniania kryteriów środowiskowych i społecznych na każdym etapie postępowania zakupowego – od planowania i specyfikacji, przez ocenę ofert, po realizację i monitoring umowy.
Podstawę prawną stanowi m.in. Dyrektywa 2014/24/UE, która wprowadziła koncepcję MEAT (Most Economically Advantageous Tender) – najkorzystniejszej ekonomicznie oferty. Oznacza to, że cena nie musi być jedynym ani dominującym kryterium. Można – i warto – brać pod uwagę także:
– efektywność energetyczną,
– ślad węglowy produktu,
– ilość i rodzaj opakowań,
– możliwość recyklingu,
– trwałość i serwisowalność,
– warunki pracy w łańcuchu dostaw,
– ciągłość i bezpieczeństwo dostaw.
Jak zaznaczono, zielone zamówienia wpisują się bezpośrednio w realizację celów ESG, zwłaszcza w obszarze środowiskowym (E – environmental).
Wyroby medyczne pod lupą
Dyskusja Zielonej Koalicji dla Zdrowia INNOWO poświęcona zielonym zamówieniom w obszarze wyrobów medycznych pokazała, że największy potencjał zmiany kryje się w szczegółach: w parametrach energochłonności, analizie cyklu życia produktu, sposobie pakowania, możliwości modernizacji zamiast wymiany całego urządzenia.
Jednym z kluczowych tematów była metodologia LCC (Life Cycle Costing) – koszt cyklu życia produktu. Uczestnicy zgodzili się, że skupienie wyłącznie na cenie zakupu jest krótkowzroczne. Aparat tańszy o kilka procent może w ciągu 10 lat wygenerować znacznie wyższe koszty użytkowania m.in. energii, serwisu czy utylizacji. Problem polega na tym, że w polskich postępowaniach publicznych nadal dominuje kryterium najniższej ceny zakupu, a analiza LCC jest rzadkością. Eksperci podkreślali, że właśnie odejście od myślenia wyłącznie w kategorii ceny jednostkowej jest największym wyzwaniem kulturowym w polskim systemie ochrony zdrowia.
Zamiast analizować wyłącznie koszt zakupu, LCC uwzględnia:
– koszty użytkowania (energia, woda),
– koszty serwisowe i części zamiennych,
– materiały eksploatacyjne,
– koszty konserwacji,
– koszty utylizacji,
– koszty środowiskowe (emisje, odpady niebezpieczne).
W praktyce oznacza to, że droższe urządzenie może okazać się tańsze w perspektywie 5–10 lat, jeśli zużywa mniej energii i generuje mniej odpadów.
Dobre praktyki – pierwsze kroki już są
W pierwszym bloku dyskusyjnym uczestnicy wymieniali przykłady dobrych praktyk. W części szpitali prowadzone są już analizy zużycia energii np. przez blok operacyjny, wymienia się oświetlenie na LED, optymalizuje systemy wentylacyjne, a przy nowych inwestycjach uwzględnia odzysk ciepła czy odnawialne źródła energii. Coraz częściej mówi się także o ograniczaniu ilości odpadów jednorazowych oraz o zmianach w logistyce dostaw – np. poprzez większe opakowania zbiorcze czy redukcję plastiku. Niektóre placówki zaczynają uwzględniać kryteria środowiskowe jako punktowane, choć nadal są to działania rozproszone i zależne od indywidualnej determinacji menedżerów.
W kontekście pytania, które kryteria mają największy sens w polskim systemie, najczęściej wskazywano: energochłonność, koszt cyklu życia produktu oraz ilość generowanych odpadów. Ślad węglowy, choć ważny, uznano za trudniejszy do oszacowania bez jednolitych standardów raportowania. Jednym z przykładów praktycznego zastosowania takich kryteriów może być wdrożenie w jednym ze szpitali centralnych dozowników ręczników papierowych, które zmniejszyły zużycie o około 50 procent, co przełożyło się na oszczędności rzędu 250 tysięcy złotych rocznie brutto.
Inspiracje z Europy
W wielu krajach UE zielone zamówienia są już elementem systemowej polityki zdrowotnej. Podczas spotkania przywołano przykłady wdrożeń m.in. z Belgii, Norwegii i Francji, gdzie zielone kryteria są już standardem w postępowaniach zakupowych, w wielu przypadkach znacząco punktowanym.
Szczególną uwagę zwrócono na doświadczenia brytyjskiej NHS England, która przyjęła ambitną strategię redukcji emisji w całym systemie ochrony zdrowia i stopniowo włącza wymogi środowiskowe do relacji z dostawcami, np. zobowiązując dostawców do raportowania śladu węglowego. W modelu tym zamówienia publiczne stały się narzędziem realizacji polityki klimatycznej, a nie jedynie procedurą zakupową.
Jednak – jak podkreślali uczestnicy – przeniesienie zagranicznych wzorców do Polski wymaga uwzględnienia specyfiki naszego systemu: chronicznego niedofinansowania, silnej presji na cenę oraz ograniczonych zasobów kadrowych w działach zakupów.
W Belgii szpitale opracowały listy leków i produktów medycznych ocenianych pod kątem kryteriów środowiskowych.
W Norwegii w przetargach nawet 30 procent punktów stanowią kryteria środowiskowe.
We Francji w zamówieniach na usługi sprzątania oceniano m.in. zużycie wody, rodzaj detergentów i szkolenie personelu.
Główne bariery w Polsce
W drugiej części spotkania głos zabrali dyrektorzy szpitali, przedstawiciele uczelni i producenci. Wbrew obiegowej opinii to nie prawo zostało uznane za główną przeszkodę. Uczestnicy zgodnie podkreślali, że obowiązujące regulacje – w tym implementacja unijnych dyrektyw – pozwalają na stosowanie kryteriów środowiskowych. Problem leży gdzie indziej.
W praktyce nadal dominuje kryterium najniższej ceny. Brakuje standardowych narzędzi do liczenia kosztu cyklu życia, jednolitych metod szacowania śladu węglowego i wiarygodnych danych środowiskowych. Z kolei działy zakupów są często przeciążone lub ograniczone czasowo, a dodatkowe parametry poza ceną i jakością kliniczną mogą oznaczać wydłużenie procedur.
Nie bez znaczenia są również kwestie finansowe. Choć wiele rozwiązań przynosi oszczędności w dłuższej perspektywie, system ochrony zdrowia funkcjonuje w logice rocznych budżetów. Trudno myśleć w horyzoncie dekady, gdy presja na bieżące wyniki finansowe jest tak silna.
Najczęściej wskazywane bariery:
1. Dominacja kryterium ceny w praktyce.
2. Brak standardowych narzędzi do liczenia LCC.
3. Ograniczone kompetencje zespołów zakupowych w zakresie ESG.
4. Obawy przed odwołaniami w przypadku stosowania nowych kryteriów.
5. Brak jednoznacznych wytycznych krajowych.
Czy zielone zamówienia się opłacają?
Podczas dyskusji wielokrotnie powracał argument ekonomiczny. Przywołano analizy międzynarodowej organizacji Health Care Without Harm*, z których wynika, że odpowiednie zarządzanie szpitalną salą operacyjną – poprzez optymalizację zużycia energii, ograniczenie odpadów czy racjonalizację zestawów narzędzi – może przynosić wymierne oszczędności roczne.
Eksperci zwracali uwagę, że zielone zamówienia nie są kosztem „ponadstandardowym”, lecz narzędziem ograniczania ryzyka: regulacyjnego, energetycznego i logistycznego. W świecie niestabilnych łańcuchów dostaw i rosnących cen energii, inwestycje w efektywność stają się elementem bezpieczeństwa systemowego.
Zielone zamówienia:
– zmniejszają ryzyko regulacyjne w przyszłości,
– zwiększają odporność łańcucha dostaw,
– obniżają koszty eksploatacyjne,
– budują reputację instytucji.
Jakie rekomendacje są realistyczne?
W części poświęconej rekomendacjom uczestnicy wyraźnie odcinali się od podejścia „rewolucyjnego”. Transformacja – ich zdaniem – musi być etapowa i oparta na wsparciu systemowym. Wskazywano na potrzebę stopniowego podejścia. Za najbardziej potrzebne uznano opracowanie krajowych wytycznych dotyczących stosowania LCC w ochronie zdrowia oraz stworzenie katalogu minimalnych kryteriów środowiskowych dla wybranych kategorii produktów – tak, by zamawiający nie musieli każdorazowo zaczynać od zera. Równie istotne wydaje się wsparcie szkoleniowe dla działów zakupów oraz uruchomienie pilotaży w wybranych szpitalach klinicznych, które mogłyby stać się laboratoriami dobrych praktyk.
W tym kontekście wielokrotnie pojawiała się rola Zielonej Koalicji dla Zdrowia jako platformy dialogu między administracją, szpitalami i producentami. To właśnie takie forum mogłoby wypracować wspólne standardy i rekomendacje dla Ministerstwa Zdrowia.
KOMENTARZE UCZESTNIKÓW SPOTKANIA:
Michał Kępowicz, członek Zarządu Philips Polska:
„Możemy i powinniśmy dążyć do takiego modelu ochrony zdrowia, który tworzy wartość prozdrowotną nie tylko dla pacjentów, lecz także dla środowiska naturalnego – bo to właśnie środowisko w dużym stopniu wpływa na to, czy chorujemy. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera koncepcja zielonych zamówień publicznych, czyli takiego podejścia do zakupów w systemie ochrony zdrowia, które promuje wybór produktów, urządzeń i usług najmniej obciążających środowisko. Chodzi o rozwiązania energooszczędne, trwałe, projektowane z myślą o całym cyklu życia. Dzięki temu troska o zdrowie człowieka idzie w parze z troską o planetę. My jako Philips aktywnie angażujemy się w tematy dotyczące zrównoważonego rozwoju i bazując na naszym globalnym doświadczeniu chętnie dzielimy się wiedzą i praktykami wspierającymi budowę zielonych szpitali w Polsce.„
Artur Miszczalak, kierownik Działu Eksploatacji, Uniwersytecki Szpital Kliniczny we Wrocławiu:
„W naszym szpitalu kwestie środowiskowe są ściśle powiązane z codziennym funkcjonowaniem placówki. Dział eksploatacji zajmuje się m.in. gospodarką odpadami medycznymi, zarządzaniem mediami oraz działaniami środowiskowymi, dlatego naturalnym kierunkiem jest dla nas szukanie rozwiązań, które pozwalają ograniczać wpływ działalności szpitala na środowisko.”
Przemysław Grosfeld, wiceprezes Urzędu Zamówień Publicznych:
„Prawo zamówień publicznych daje bardzo dużo narzędzi do tego, aby prowadzić postępowania z uwzględnieniem zielonych kryteriów i aspektów środowiskowych. Można je stosować na różnych etapach – zarówno przy opisie przedmiotu zamówienia, w kryteriach oceny ofert, w warunkach udziału w postępowaniu, jak i w zapisach umowy. Kluczowe jest jednak podjęcie świadomej decyzji przez zamawiającego, że chce takie rozwiązania stosować. W dłuższej perspektywie zielone zamówienia nie muszą oznaczać wyższych kosztów – mogą oznaczać większą efektywność, lepszą jakość i realne korzyści środowiskowe.”
Warto wskazać, że w ramach Akademii Zamówień Publicznych Urzędu Zamówień Publicznych udostępniane są również przewodniki oraz przykłady dobrych praktyk dotyczących zielonych zamówień. Materiały te mogą stanowić praktyczne wsparcie dla zamawiających na etapie planowania i realizacji postępowań, a także punkt wyjścia do stopniowego wdrażania kryteriów środowiskowych.
Zielone zamówienia jako element odporności systemu
W podsumowaniu spotkania Zielonej Koalicji dla Zdrowia INNOWO wybrzmiała myśl, że zielone zamówienia publiczne nie są wyłącznie elementem polityki klimatycznej ani wizerunkowym dodatkiem do strategii ESG. To narzędzie modernizacji systemu. Lepsze zarządzanie energią, racjonalizacja odpadów, analiza cyklu życia urządzeń czy stabilniejsze łańcuchy dostaw przekładają się bezpośrednio na bezpieczeństwo funkcjonowania placówek. W tym sensie zrównoważony rozwój staje się częścią strategii odporności.
Okrągły stół pokazał wyraźną zmianę tonu debaty oraz potrzebę do stworzenia klarowych rekomendacji w tym obszarze. Jeszcze kilka lat temu rozmowa o zielonych zamówieniach w ochronie zdrowia mogła brzmieć jak temat poboczny. Dziś coraz częściej postrzega się ją jako element nieuniknionej transformacji systemu.
W polskich szpitalach pojawiają się pierwsze inicjatywy związane z analizą śladu węglowego, modernizacją infrastruktury czy ograniczaniem plastiku. Prawo daje narzędzia, rynek deklaruje gotowość, a świadomość rośnie. Największym wyzwaniem pozostaje zmiana sposobu myślenia – od koncentracji na najniższej cenie do myślenia o wartości w całym cyklu życia produktu. Jak podsumowano w trakcie dyskusji: zielone zamówienia to nie koszt ideologii, lecz inwestycja w stabilność i przyszłość systemu ochrony zdrowia.
Najważniejsze konkluzje:
– Zielone zamówienia są możliwe w obecnym stanie prawnym.
– Kluczowe jest wdrożenie podejścia LCC.
– Potrzebne są krajowe rekomendacje i przykłady dobrych praktyk.
– Transformacja musi być stopniowa i realistyczna.
* Health Care Without Harm (HCWH) to międzynarodowa organizacja pozarządowa (NGO) działająca od 1996 roku, której celem jest przekształcenie sektora ochrony zdrowia tak, aby zmniejszyć jego negatywny wpływ na środowisko. Organizacja dąży do tego, by szpitale i placówki medyczne stały się liderami zrównoważonego rozwoju, działając na rzecz zdrowia ludzi i planety.
ZOBACZ TAKŻE:
Michał Kępowicz: Philips działa z troską o ludzi i planetę
Michał Kępowicz: wiemy w którą stronę ewoluuje ochrona zdrowia
