Ustawa o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami jest odpowiedzią na wieloletnie postulaty środowisk pacjenckich, organizacji pozarządowych oraz ekspertów zajmujących się polityką społeczną. Dotychczas system wsparcia w Polsce był rozproszony i oparty głównie na lokalnych programach, finansowanych z ograniczonych środków samorządowych lub projektów unijnych. Brak spójnych regulacji ustawowych powodował nierówności w dostępie do usług i uzależnienie ich dostępności od sytuacji finansowej gmin czy organizacji pozarządowych.
Projekt przyjęty przez Radę Ministrów ma ten stan rzeczy zmienić – po raz pierwszy wprowadzając ustawowo gwarantowaną, powszechną usługę asystencji osobistej. To jedna z najważniejszych reform społecznych ostatnich lat, której nadrzędnym celem jest umożliwienie osobom z niepełnosprawnościami życia w środowisku lokalnym w sposób możliwie niezależny i aktywny. Nowy system ma wspierać realizację praw osób z niepełnosprawnościami, zgodnie z Konwencją ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, ratyfikowaną przez Polskę w 2012 roku.
Założenia i mechanizmy funkcjonowania systemu asystencji osobistej
Nowa ustawa zakłada utworzenie ogólnopolskiego, bezpłatnego systemu usług asystenckich, finansowanego ze środków publicznych. Osoby z niepełnosprawnościami w wieku od 18 do 65 lat, które uzyskają minimum 80 punktów w skali potrzeby wsparcia, będą mogły skorzystać z pomocy asystenta w codziennym funkcjonowaniu. Po trzech latach od wejścia w życie ustawy system obejmie również młodzież od 13. roku życia.
Asystent osobisty będzie wspierał osobę z niepełnosprawnością w realizacji zadań życia codziennego: w przemieszczaniu się, wykonywaniu czynności domowych, zakupach, korzystaniu z usług publicznych, nauce, pracy czy uczestnictwie w życiu społecznym. W zależności od potrzeb, zakres wsparcia będzie mógł obejmować od 20 do 240 godzin miesięcznie. O wymiarze i rodzaju pomocy decydować będzie wojewódzki zespół ds. orzekania o niepełnosprawności, po indywidualnej ocenie sytuacji beneficjenta w miejscu jego zamieszkania.
Co istotne, osoba z niepełnosprawnością będzie miała prawo samodzielnie wybrać zarówno swojego asystenta, jak i podmiot organizujący usługę – samorząd lub organizację pozarządową. Taki model ma zapewnić elastyczność, podmiotowość i dopasowanie wsparcia do realnych potrzeb jednostki.
Rola asystenta osobistego – kompetencje i zakres obowiązków
Asystent osobisty stanie się kluczowym ogniwem nowego systemu wsparcia. Osoba pełniąca tę funkcję będzie musiała ukończyć szkolenie obejmujące m.in. podstawy pierwszej pomocy, zasady ewakuacji osób z niepełnosprawnościami oraz instruktaż indywidualny dotyczący konkretnego beneficjenta. Dzięki temu asystent będzie mógł w sposób bezpieczny i profesjonalny wspierać swojego podopiecznego również w prostych czynnościach medycznych – takich jak pomoc w przyjmowaniu leków czy podstawowa pielęgnacja.
Ustawa przewiduje, że usługa asystencji osobistej ma charakter nie tylko opiekuńczy, lecz przede wszystkim aktywizujący. Jej celem nie jest wyręczanie, lecz umożliwienie osobie z niepełnosprawnością jak największej samodzielności. To podejście wpisuje się w nowoczesny model wsparcia funkcjonalnego, promowany przez WHO i Unię Europejską, w którym osoba z niepełnosprawnością pozostaje w centrum procesu decyzyjnego, a celem interwencji jest wzmocnienie jej autonomii.
Finansowanie i wdrożenie systemu
Na realizację ustawy rząd przeznaczy ponad 47 miliardów złotych do 2035 roku. Finansowanie obejmie zarówno koszty zatrudnienia i szkolenia asystentów, jak i działania organizacyjne, nadzór oraz ewaluację systemu. Pierwszy etap wdrożenia rozpocznie się 1 stycznia 2027 roku, obejmując dorosłych beneficjentów, a po trzech latach system zostanie rozszerzony o osoby niepełnoletnie w wieku od 13 lat.
Szacuje się, że w pierwszych latach działania ustawy wsparciem objętych zostanie około 100 tysięcy osób z niepełnosprawnościami oraz pół miliona ich rodzin. Długofalowo celem reformy jest także odciążenie opiekunów, którzy obecnie często pełnią funkcję asystentów bez żadnego systemowego wsparcia.
Znaczenie ustawy w kontekście polityki zdrowotnej i społecznej
Nowy system asystencji osobistej ma potencjał, by stać się jednym z najważniejszych elementów polityki zdrowotno-społecznej w Polsce. Jego wdrożenie pozwoli na integrację usług społecznych i zdrowotnych w kierunku modelu środowiskowego wsparcia, zgodnego z europejskimi standardami niezależnego życia („independent living”).
W perspektywie zdrowia publicznego ustawa może przyczynić się do zmniejszenia obciążenia instytucji opiekuńczych, poprawy jakości życia osób z niepełnosprawnościami, redukcji izolacji społecznej i depresji, a także wzmocnienia zdrowia psychicznego. Dla rodzin i opiekunów oznacza to realne odciążenie i większą możliwość uczestnictwa w życiu zawodowym i społecznym.
Ustawa o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami to krok milowy w kierunku nowoczesnej, inkluzywnej polityki społecznej w Polsce. Wprowadzenie powszechnego systemu asystencji pozwoli na realizację konstytucyjnych i międzynarodowych zobowiązań państwa w zakresie równości i dostępności.
Reforma ta nie tylko zwiększy samodzielność i niezależność osób z niepełnosprawnościami, ale także wzmocni spójność społeczną i ekonomiczną. W kontekście długoterminowym może stać się jednym z filarów nowoczesnego systemu wsparcia społeczno-zdrowotnego, odpowiadającego na wyzwania starzejącego się społeczeństwa i potrzebę kompleksowego podejścia do niepełnosprawności.
Prezydent skierował projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami do Sejmu
Pytania i odpowiedzi
Kiedy ustawa o asystencji osobistej wejdzie w życie?
Ustawa zacznie obowiązywać od 1 stycznia 2027 roku. Pierwszym etapem zostanie objęta grupa dorosłych osób z niepełnosprawnościami, a po trzech latach – również młodzież od 13. roku życia.
Kto będzie mógł skorzystać z asystencji osobistej?
Z programu będą mogły skorzystać osoby w wieku od 18 do 65 lat, które uzyskają co najmniej 80 punktów w skali potrzeby wsparcia. Po rozszerzeniu ustawy, wsparcie obejmie także młodzież.
Czy asystencja osobista będzie bezpłatna?
Tak, usługa będzie całkowicie bezpłatna dla osób z niepełnosprawnościami. Koszty jej realizacji pokryje państwo w ramach budżetu przeznaczonego na ustawę.
Ile godzin wsparcia miesięcznie można otrzymać?
Zakres pomocy będzie elastyczny i zależny od indywidualnych potrzeb – od 20 do nawet 240 godzin miesięcznie, co odpowiada ośmiu godzinom wsparcia dziennie.
Kto może zostać asystentem osobistym?
Asystentem będzie mogła zostać osoba pełnoletnia, która ukończy specjalne szkolenie, kurs pierwszej pomocy, ewakuacji osób z niepełnosprawnościami oraz instruktaż dotyczący konkretnego podopiecznego.
Dlaczego ustawa o asystencji osobistej jest tak ważna?
To pierwsze w Polsce systemowe rozwiązanie, które w sposób trwały zapewni osobom z niepełnosprawnościami wsparcie w codziennym życiu, zwiększając ich niezależność i integrację społeczną, a jednocześnie odciążając ich bliskich.
Prezydent skierował projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami do Sejmu
