Upał może być nie tylko źródłem dyskomfortu. W określonych warunkach prowadzi do przegrzania organizmu, a w najcięższej postaci – do udaru cieplnego. To stan bezpośredniego zagrożenia życia, który może rozwinąć się zarówno podczas długiego przebywania na słońcu, jak i w dusznym mieszkaniu, nagrzanym samochodzie, miejscu pracy czy w czasie intensywnego wysiłku fizycznego.
Najważniejsze jest szybkie rozpoznanie alarmujących objawów. U osoby z podejrzeniem udaru cieplnego nie należy czekać, aż „sama dojdzie do siebie”. Trzeba natychmiast przerwać ekspozycję na ciepło, rozpocząć chłodzenie i – w razie ciężkich objawów – wezwać zespół ratownictwa medycznego pod numerem 999 lub 112.
Czym jest udar cieplny?
Udar cieplny rozwija się wtedy, gdy organizm przestaje skutecznie oddawać nadmiar ciepła. Temperatura ciała szybko rośnie, mechanizmy termoregulacji zawodzą, a przegrzanie zaczyna wpływać na pracę mózgu, układu krążenia, nerek, mięśni i innych narządów. Nie jest to wyłącznie problem osób przebywających na plaży. Do udaru cieplnego może dojść podczas pracy fizycznej w wysokiej temperaturze, treningu w pełnym słońcu, długiej podróży w nieklimatyzowanym pojeździe, pobytu w przegrzanym mieszkaniu lub w dusznym pomieszczeniu bez odpowiedniej wentylacji. Ryzyko zwiększa również wysoka wilgotność powietrza, ponieważ utrudnia odparowywanie potu i naturalne chłodzenie ciała. Udar cieplny może wystąpić po dłuższym okresie przegrzania, ale czasem rozwija się bardzo szybko. Szczególnie niebezpieczny jest wysiłek podejmowany w upale przez osoby, które nie są do niego przyzwyczajone albo nie mają możliwości regularnego odpoczynku i uzupełniania płynów.
Jak rozpoznać udar cieplny?
Pierwsze objawy przegrzania bywają niespecyficzne. Mogą przypominać zmęczenie, odwodnienie albo osłabienie po wysiłku. Pojawiają się ból i zawroty głowy, pragnienie, nudności, uczucie rozbicia, osłabienie, szybkie bicie serca oraz przyspieszony oddech. Osoba przegrzana może pocić się intensywnie, oddawać mniej moczu niż zwykle, skarżyć się na skurcze mięśni lub mieć trudność z utrzymaniem równowagi. Sygnałem alarmowym jest pogarszanie się stanu ogólnego, zwłaszcza zaburzenia zachowania i świadomości. Chory może być splątany, mówić niewyraźnie, reagować wolniej niż zwykle, mieć trudność z logicznym kontaktem lub sprawiać wrażenie zdezorientowanego. Mogą wystąpić drgawki, utrata przytomności, bardzo wysoka temperatura ciała, gorąca i sucha skóra, ale także obfite pocenie się. Brak potu nie jest więc warunkiem rozpoznania udaru cieplnego. W praktyce szczególnej uwagi wymaga połączenie wysokiej temperatury ciała z objawami ze strony ośrodkowego układu nerwowego. Zaburzenia świadomości, majaczenie, dezorientacja, omdlenie albo drgawki u osoby przebywającej w wysokiej temperaturze należy traktować jako stan nagły.
Wyczerpanie cieplne a udar cieplny – ważna różnica
Wyczerpanie cieplne jest zwykle związane z utratą wody i elektrolitów, najczęściej przez intensywne pocenie. Osoba może być bardzo osłabiona, spragniona, spocona, blada, mieć ból głowy, nudności lub zawroty głowy. Taki stan również wymaga przerwania aktywności, odpoczynku w chłodnym miejscu, chłodzenia i nawodnienia, o ile chory jest w pełni przytomny. Udar cieplny jest cięższym stanem. W jego przebiegu dochodzi do zaburzeń pracy układu nerwowego i narastającego przegrzania organizmu. Granica między wyczerpaniem cieplnym a udarem może być trudna do ocenienia bez badania lekarskiego, dlatego nie należy bagatelizować pogorszenia samopoczucia w czasie upału. Jeżeli objawy nie ustępują po odpoczynku i chłodzeniu albo pojawiają się zaburzenia świadomości, konieczna jest pilna pomoc medyczna.
Pierwsza pomoc przy podejrzeniu udaru cieplnego
Pierwszym krokiem jest natychmiastowe przeniesienie chorego do chłodnego, zacienionego lub klimatyzowanego miejsca. Należy zdjąć zbędne, ciasne lub grube warstwy odzieży, aby ułatwić oddawanie ciepła. Nie powinno się zostawiać takiej osoby samej, ponieważ jej stan może szybko się pogorszyć. Równocześnie trzeba rozpocząć chłodzenie ciała. Można zwilżać skórę chłodną wodą i zapewnić ruch powietrza, na przykład wachlując chorego albo używając wentylatora. Pomocne są zimne, wilgotne okłady, szczególnie w okolicy szyi, pach i pachwin. Jeżeli warunki na to pozwalają, można zastosować chłodną kąpiel lub prysznic. Celem jest szybkie obniżanie temperatury ciała do czasu przyjazdu ratowników. Płyny można podawać tylko osobie przytomnej, która jest w stanie bezpiecznie połykać. Najlepiej podawać niewielkie porcje chłodnej wody. Nie należy zmuszać chorego do picia ani podawać płynów osobie splątanej, sennej, nieprzytomnej lub mającej drgawki, ponieważ grozi to zachłyśnięciem. Jeżeli osoba straciła przytomność, ale oddycha prawidłowo, należy ułożyć ją w pozycji bezpiecznej na boku i stale kontrolować oddech. Gdy oddech jest nieprawidłowy albo nieobecny, trzeba wezwać pomoc pod numerem 999 lub 112, poprosić o AED, jeśli jest dostępne, i rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową.
Kiedy natychmiast dzwonić pod numer 999 lub 112?
Pomoc ratunkową należy wezwać bez zwłoki, gdy u osoby przegrzanej występują zaburzenia świadomości, omdlenie, drgawki, majaczenie, trudność w kontakcie, bardzo wysoka temperatura ciała, nasilone wymioty, duszność lub szybko pogarszający się stan ogólny. Pilnej oceny medycznej wymaga również sytuacja, w której objawy nie ustępują mimo odpoczynku, przeniesienia do chłodnego miejsca i rozpoczęcia chłodzenia. Szczególna ostrożność jest potrzebna w przypadku niemowląt, małych dzieci, osób starszych, kobiet w ciąży oraz pacjentów z chorobami przewlekłymi, między innymi chorobami serca, płuc, nerek i cukrzycą. Udar cieplny może prowadzić do uszkodzenia narządów, dlatego jego leczenie nie powinno ograniczać się do domowych sposobów. W szpitalu pacjent może wymagać monitorowania podstawowych funkcji życiowych, intensywnego chłodzenia, leczenia odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych oraz oceny ewentualnych powikłań.
Kto jest najbardziej narażony na udar cieplny?
Na przegrzanie i udar cieplny są narażeni nie tylko seniorzy. Szczególne ryzyko dotyczy niemowląt i małych dzieci, których organizm inaczej reaguje na wysoką temperaturę, a także osób w podeszłym wieku, zwłaszcza mieszkających samotnie lub mających ograniczoną możliwość opuszczenia nagrzanego mieszkania. Większej ostrożności wymagają osoby z chorobami układu krążenia, chorobami płuc, nerek, cukrzycą, zaburzeniami neurologicznymi i zaburzeniami psychicznymi. Upał może również pogarszać przebieg chorób przewlekłych. Ryzyko jest większe także u osób przyjmujących niektóre leki, dlatego w czasie fali upałów warto omówić z lekarzem lub farmaceutą zasady bezpiecznego stosowania terapii. Nie należy jednak samodzielnie odstawiać leków. Szczególną grupą są osoby pracujące fizycznie na zewnątrz lub w gorących pomieszczeniach, a także osoby uprawiające sport w wysokiej temperaturze. Znaczenie ma nie tylko temperatura powietrza, lecz także wilgotność, nasłonecznienie, ruch powietrza, intensywność wysiłku oraz rodzaj odzieży lub środków ochrony osobistej.
Jak zapobiegać udarowi cieplnemu?
Profilaktyka zaczyna się przed wyjściem z domu. W najgorętszych godzinach dnia warto ograniczać wysiłek fizyczny, wybierać zacienione trasy i robić regularne przerwy w chłodnym miejscu. Podczas upałów należy pić wodę systematycznie, a nie dopiero wtedy, gdy pojawia się silne pragnienie. Alkohol może zwiększać ryzyko odwodnienia i nie powinien służyć do gaszenia pragnienia w gorące dni. Pomocne są lekkie, luźne ubrania, nakrycie głowy oraz przebywanie w możliwie chłodnych pomieszczeniach. W mieszkaniu warto ograniczać nagrzewanie wnętrz w ciągu dnia, zasłaniać okna od strony nasłonecznionej i wietrzyć pomieszczenia wtedy, gdy na zewnątrz jest chłodniej. Dzieci, osoby starsze i chore przewlekle powinny być regularnie sprawdzane przez bliskich lub sąsiadów. Nigdy nie wolno zostawiać dziecka, osoby zależnej ani zwierzęcia w zaparkowanym samochodzie, nawet na krótki czas. Temperatura wewnątrz pojazdu może wzrosnąć bardzo szybko, również wtedy, gdy na zewnątrz nie panuje skrajny upał. Udar cieplny rozwija się gwałtownie, ale w wielu sytuacjach można mu zapobiec. Najważniejsze są czujność wobec pierwszych objawów przegrzania, przerwanie ekspozycji na wysoką temperaturę i szybka reakcja, zanim dojdzie do zaburzeń świadomości oraz ciężkiego pogorszenia stanu zdrowia.
Jak chronić zdrowie podczas upałów? Najważniejsze zasady na wysokie temperatury
Czy udar cieplny może wystąpić bez przebywania na słońcu?
Tak. Do udaru cieplnego może dojść również w dusznym, nagrzanym pomieszczeniu, w samochodzie, podczas pracy w pobliżu źródeł ciepła albo w czasie intensywnego wysiłku fizycznego przy wysokiej temperaturze i wilgotności powietrza.
Czy sucha skóra zawsze oznacza udar cieplny?
Nie. Przy udarze cieplnym skóra może być gorąca i sucha, ale część osób nadal obficie się poci. Ważniejsze od samego wyglądu skóry są objawy ogólne, zwłaszcza zaburzenia świadomości, drgawki i narastające osłabienie.
Czy osobie z udarem cieplnym można podać wodę?
Tylko wtedy, gdy osoba jest przytomna, reaguje logicznie i może bezpiecznie połykać. Osobie nieprzytomnej, splątanej, bardzo sennej lub mającej drgawki nie należy podawać nic do picia.
Czy po ochłodzeniu można zostać w domu?
Jeżeli wystąpiły objawy sugerujące udar cieplny, zwłaszcza zaburzenia świadomości, drgawki, utrata przytomności lub bardzo wysoka temperatura ciała, konieczna jest pilna pomoc medyczna. Nawet krótkotrwała poprawa nie wyklucza powikłań.
Kto powinien szczególnie uważać podczas upałów?
Szczególnej ochrony potrzebują niemowlęta i małe dzieci, seniorzy, kobiety w ciąży, osoby z chorobami przewlekłymi, osoby przyjmujące niektóre leki, a także pracujący lub trenujący w wysokiej temperaturze.
Źródł: Ministerstwo Zdrowia, „Jak udzielić pomocy osobom z objawami przegrzania?”. Pacjent.gov.pl, „Kiedy słońce szkodzi”. Centers for Disease Control and Prevention, National Institute for Occupational Safety and Health, „Heat-related Illnesses”. World Health Organization, „Heat and health” oraz „Workplace heat stress”
Dlaczego mężczyźni zaniedbują zdrowie? Badania i profilaktyka pod lupą
Zobacz: Nowy poradnik o żywieniu pacjenta: jak dieta może wspierać terapię
