W 2025 roku Nagroda Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny została przyznana za badania nad mechanizmami obwodowej tolerancji immunologicznej, stanowiącej fundament równowagi układu odpornościowego. Laureaci, Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell i Shimon Sakaguchi, przyczynili się do zrozumienia roli komórek T-regulatorowych (Treg) w kontroli odpowiedzi immunologicznej. Ich odkrycia zmieniły podejście do leczenia chorób autoimmunologicznych, nieprawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego, a także otworzyły nowe możliwości w terapii nowotworów i chorób przewlekłych.
Komórki Treg są kluczowe dla utrzymania tzw. tolerancji immunologicznej – mechanizmu, dzięki któremu układ odpornościowy nie atakuje własnych tkanek. Dysfunkcja tych komórek, ich niedobór lub całkowity brak prowadzi do poważnych zaburzeń, w tym zespołu IPEX – rzadkiej, wrodzonej choroby autoimmunologicznej, która występuje wyłącznie u chłopców. Choroba ta objawia się ciężkimi postaciami cukrzycy typu 1, enteropatii, zespołu nerczycowego opornego na leczenie sterydami, zmianami skórnymi oraz zaburzeniami w ośrodkowym układzie nerwowym, co w wielu przypadkach stanowi zagrożenie życia pacjenta.
Odkrycie japońskiego immunologa Shimona Sakaguchiego, który jako pierwszy wykazał, że komórki T supresorowe odpowiadają za tolerancję immunologiczną, oraz badania Mary E. Brunkow i Freda Ramsdella dotyczące mutacji genu FOXP3, otworzyły nową erę w immunologii klinicznej. Mutacja genu FOXP3 uniemożliwia produkcję funkcjonalnych komórek Treg, co powoduje rozwój zespołu IPEX. Dzięki tym odkryciom możliwe stało się zastosowanie terapii celowanych, które naprawiają defekt immunologiczny.
Praktyczne zastosowanie odkryć noblistów w medycynie
Praktyczne znaczenie odkryć noblistów najlepiej ilustruje historia pacjenta leczonego w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym we Wrocławiu. W 2016 roku zespół prof. Krzysztofa Kałwaka wraz z klinicystami z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego przeprowadził przeszczepienie komórek krwiotwórczych od matki dziecku z ciężką postacią zespołu IPEX. Przed przeszczepieniem wdrożono terapię immunosupresyjną, aby zahamować nadmierną reakcję immunologiczną, obejmującą m.in. cukrzycę insulinozależną, ciężką enteropatię i zmiany skórne. Dopiero po opanowaniu tych objawów możliwe było przeszczepienie komórek krwiotwórczych, co skutkowało wymianą zdefektowanego układu immunologicznego. Dziś pacjent jest zdrowym nastolatkiem, a historia ta pokazuje, jak fundamentalne znaczenie dla medycyny mają badania nad komórkami Treg.
W onkologii rola komórek Treg jest bardziej złożona. W nowotworach nadmierna aktywność tych komórek może osłabiać odpowiedź immunologiczną wobec komórek nowotworowych, sprzyjając progresji choroby. Dlatego współczesna onkologia stara się modulować funkcję Treg, hamując ich proliferację w nowotworach i jednocześnie chroniąc przed autoimmunizacją. To wymaga precyzyjnej równowagi między stymulacją a hamowaniem układu odpornościowego, co czyni terapie immunologiczne wyjątkowo skomplikowanymi, ale też obiecującymi.
Terapie komórkowe i genowe – przyszłość immunologii
Rozwój immunologii, wspierany badaniami noblistów, doprowadził do dynamicznego rozwoju terapii komórkowych, które pozwalają na bezpośrednią ingerencję w procesy autoimmunizacji. W przypadku zespołu IPEX trwają obecnie prace nad terapią genową, polegającą na podaniu pacjentom komórek zmodyfikowanych genetycznie tak, aby prawidłowo produkowały gen FOXP3. Dzięki temu objawy autoimmunologiczne mogą zostać zahamowane lub całkowicie ustąpić, bez konieczności tradycyjnego przeszczepu szpiku. Pierwszy taki pacjent otrzymał terapię w Stanford w 2024 roku, co otwiera nową erę leczenia chorób wrodzonych niedoborów odporności.
Odkrycia te mają również szerokie zastosowanie w leczeniu cukrzycy typu 1, stwardnienia rozsianego, tocznia rumieniowatego układowego, nieswoistych zapaleń jelit czy wrodzonych zespołów dysregulacji immunologicznej. W przyszłości komórki Treg mogą być wykorzystane w terapii choroby przeszczep przeciwko gospodarzowi, która występuje po przeszczepie szpiku i polega na nadmiernej aktywności układu odpornościowego. Nowa metoda leczenia może być mniej toksyczna i znacznie bardziej precyzyjna niż obecnie stosowane terapie immunosupresyjne.
Współpraca międzynarodowa i badania kliniczne
Polscy naukowcy współpracują z ośrodkami na całym świecie, w tym z Uniwersytetem w Seattle, gdzie pracuje tegoroczna noblistka. Prof. Kałwak i jego zespół są współautorami publikacji podsumowującej wszystkie dotychczasowe przeszczepienia komórek krwiotwórczych u pacjentów z zespołem IPEX, co daje polskim klinicystom bezcenne doświadczenie w leczeniu rzadkich chorób immunologicznych. Współpraca ta umożliwia nie tylko wymianę wiedzy, ale także wdrażanie najnowszych terapii w praktyce klinicznej w Polsce.
Rozwój immunologii na podstawie badań nad tolerancją immunologiczną daje nadzieję pacjentom na całym świecie. Laureaci Nagrody Nobla wnieśli ogromny wkład w medycynę, umożliwiając skuteczną walkę z chorobami autoimmunologicznymi, wspierając rozwój terapii komórkowych i genowych oraz wprowadzając nowe możliwości leczenia w pediatrii, transplantologii i onkologii.
Nagroda Nobla 2025 w dziedzinie medycyny: odkrycie, które zmienia rozumienie immunoregulacji
Najczęściej zadawane pytania
Czym są komórki T-regulatorowe i jak działają?
Komórki T-regulatorowe (Treg) kontrolują aktywność układu odpornościowego, zapobiegając nadmiernym reakcjom immunologicznym. Dzięki nim organizm toleruje własne tkanki i chroni się przed chorobami autoimmunologicznymi.
Jakie choroby wynikają z dysfunkcji komórek Treg?
Brak lub niedobór komórek Treg prowadzi do chorób autoimmunologicznych, takich jak zespół IPEX, cukrzyca typu 1, stwardnienie rozsiane, toczeń rumieniowaty układowy czy nieswoiste zapalenia jelit.
Jakie są kliniczne zastosowania odkryć noblistów?
Odkrycia te umożliwiły rozwój terapii komórkowych i genowych, przeszczepów komórek krwiotwórczych oraz terapii immunosupresyjnej, które pozwalają opanować objawy chorób autoimmunologicznych i ratować życie pacjentów z wrodzonymi defektami odporności.
Czy komórki Treg mają znaczenie w onkologii?
Tak, w nowotworach obecność komórek Treg może osłabiać odpowiedź immunologiczną wobec komórek nowotworowych. W takich przypadkach celem terapii jest hamowanie proliferacji tych komórek, aby poprawić skuteczność leczenia onkologicznego.
Czy możliwe jest leczenie zespołu IPEX bez przeszczepu?
Obecnie prowadzone są badania nad terapią genową, polegającą na podaniu zmodyfikowanych genetycznie komórek z prawidłowym genem FOXP3. Pozwala to na przywrócenie prawidłowej funkcji układu odpornościowego i zmniejszenie objawów autoimmunologicznych, bez konieczności tradycyjnego przeszczepu szpiku.
Prof. Piotr Trzonkowski o medycznym Noblu: odkrycie porównywalne do penicyliny
Źródło: Nauka w Polsce
