RSV kojarzy się przede wszystkim z zakażeniami u małych dzieci, ale wirus może być niebezpieczny także dla osób starszych. U seniorów infekcja częściej obejmuje dolne drogi oddechowe, prowadzi do zapalenia płuc i może wymagać leczenia szpitalnego. Dane z badań klinicznych oraz pierwsze obserwacje po wprowadzeniu szczepień pokazują, że profilaktyka pozwala wyraźnie ograniczyć ryzyko ciężkiego przebiegu zakażenia. W Polsce dostęp do niej ułatwiają refundacja oraz możliwość wykonania szczepienia w aptece.
RSV, czyli syncytialny wirus oddechowy, krąży sezonowo i łatwo przenosi się między ludźmi. U części zakażonych wywołuje objawy przypominające przeziębienie, jednak wraz z wiekiem rośnie prawdopodobieństwo, że infekcja nie ograniczy się do nosa i gardła. Szczególnie narażeni na ciężki przebieg są seniorzy oraz osoby z chorobami przewlekłymi, w tym schorzeniami układu oddechowego i sercowo-naczyniowego czy zaburzeniami odporności.
W tej grupie zakażenie może prowadzić do zapalenia oskrzeli lub płuc, pogorszenia przebiegu choroby przewlekłej, a także konieczności hospitalizacji. Dlatego celem szczepienia przeciw RSV jest przede wszystkim ochrona przed chorobą dolnych dróg oddechowych i jej najpoważniejszymi następstwami.
Badania kliniczne i codzienna praktyka przynoszą zbliżone wyniki
Pierwszy sezon profilaktyki po wprowadzeniu refundacji szczepionek przeciw RSV dla osób starszych prof. Jacek Wysocki, kierownik Katedry i Zakładu Profilaktyki Zdrowotnej Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu, ocenia pozytywnie. – Pierwszy sezon profilaktyki RSV w grupie osób starszych to prawdziwy sukces – wskazuje ekspert.
Przed udostępnieniem szczepionek ich skuteczność oceniano w kontrolowanych badaniach klinicznych. Z punktu widzenia seniorów najważniejsza nie jest sama możliwość wystąpienia infekcji, lecz ryzyko, że zakażenie rozwinie się w poważną chorobę układu oddechowego.
– W badaniach klinicznych szczepionki przeciwko RSV wykazały wysoką skuteczność w zapobieganiu przede wszystkim zakażeniom dolnych dróg oddechowych, zapaleniom płuc, zakażeniom o cięższym przebiegu u osób starszych. Ta skuteczność sięgała około 80%, czyli była bardzo wysoka – podkreśla prof. Jacek Wysocki.
Wyniki uzyskiwane w badaniach prowadzonych według ściśle określonych zasad nie zawsze w pełni odpowiadają późniejszym rezultatom obserwowanym w całej populacji. Wpływają na nie między innymi wiek pacjentów, choroby współistniejące, organizacja programu szczepień oraz moment podania preparatu. W przypadku profilaktyki RSV pierwsze dane z codziennej praktyki pozostają jednak zbieżne z wynikami badań rejestracyjnych.
– Zawsze zadajemy sobie pytanie, czy ten sukces w badaniu klinicznym powtórzy się w realnym życiu. Dziś mamy takie dane pokazujące, że to jest również w przypadku ciężkich zakażeń 70 do 80%. Czyli widać, że to, co wykazano w badaniach klinicznych, potwierdziło się w realnym świecie – mówi ekspert.
Szczepienie przeciw RSV zmniejsza ryzyko ciężkiej choroby i hospitalizacji seniorów. Sprawdź, komu przysługuje refundacja i gdzie można się zaszczepić.
W Szkocji spadła liczba hospitalizacji związanych z RSV
Jednym z pierwszych krajów europejskich, z których napłynęły dane dotyczące efektów populacyjnych szczepień seniorów przeciw RSV, była Szkocja. Program uruchomiono tam w sierpniu 2024 roku. Objął on osoby w wieku 75–79 lat oraz ludzi, którzy mieli ukończyć 75 lat przed lipcem 2025 roku.
Do listopada 2024 roku szczepienie przyjęło 68,6 proc. osób uprawnionych. Analiza Public Health Scotland i University of Strathclyde wskazała, że w grupie objętej programem zapobiegło ono 62 proc. przewidywanych hospitalizacji związanych z RSV. Nie chodziło więc o wszystkie przyjęcia do szpitala z powodu zapalenia płuc, lecz konkretnie o hospitalizacje powiązane z zakażeniem RSV w populacji, której zaoferowano szczepienie.
– Okazało się, że przyjęcia do szpitali z powodu zapaleń płuc wywołanych RSV spadły o 62% – przywołuje te dane prof. Jacek Wysocki. – Nikt z nas się nie spodziewał, że jeden sezon szczepienia seniorów przeciwko RSV może się odbić tak ogromnym spadkiem przyjęć do szpitali.
Szkockich wyników nie można automatycznie przenosić na każdą populację, ponieważ programy profilaktyczne różnią się grupami docelowymi, poziomem zgłaszalności oraz organizacją. Są one jednak jednym z pierwszych europejskich potwierdzeń, że ochrona widoczna w badaniach klinicznych może przełożyć się na mniejszą liczbę ciężkich zakażeń wymagających leczenia szpitalnego.
Kto może skorzystać z refundacji szczepionki przeciw RSV?
W Polsce osoby, które ukończyły 65 lat, mogą otrzymać refundowaną szczepionkę przeciw RSV bezpłatnie. Dla pacjentów w wieku 60–64 lat jest ona dostępna z odpłatnością wynoszącą 50 proc. Do realizacji refundacji potrzebna jest recepta wystawiona z odpowiednim poziomem odpłatności. Szczegóły zawsze należy sprawdzić w odniesieniu do konkretnego preparatu oraz aktualnego obwieszczenia refundacyjnego.
Dorośli mogą zaszczepić się zarówno w przychodni podstawowej opieki zdrowotnej, jak i w aptece posiadającej umowę z NFZ na realizację szczepień. Receptę może wystawić lekarz albo uprawniony farmaceuta. Narodowy Fundusz Zdrowia finansuje w aptece kwalifikację oraz samo podanie szczepionki; odpłatność za preparat zależy natomiast od wieku pacjenta i przysługujących mu uprawnień refundacyjnych.
Uproszczenie ścieżki ma znaczenie zwłaszcza dla seniorów, którzy regularnie korzystają z opieki kilku specjalistów i przyjmują wiele leków. Możliwość uzyskania recepty, przejścia kwalifikacji i wykonania szczepienia w aptece ogranicza liczbę dodatkowych wizyt potrzebnych do skorzystania z profilaktyki.
Szczepienie przeciw RSV i grypie podczas jednej wizyty
Przy planowaniu ochrony na sezon jesienno-zimowy można omówić z lekarzem lub farmaceutą jednoczesne podanie szczepionki przeciw RSV i szczepionki przeciw grypie. Charakterystyki Produktów Leczniczych dopuszczają taką możliwość dla określonych preparatów. Szczepionki podaje się wówczas w różne miejsca wkłucia.
Dla pacjenta koadministracja oznacza możliwość wykonania dwóch szczepień podczas jednej wizyty. Może to być szczególnie pomocne osobom, którym stan zdrowia, ograniczona mobilność albo odległość od punktu szczepień utrudniają ponowne zgłoszenie się do placówki. Decyzję należy jednak poprzedzić indywidualną kwalifikacją, podczas której personel medyczny uwzględnia wiek pacjenta, choroby współistniejące, przyjmowane leki, wcześniejsze reakcje poszczepienne oraz charakterystykę wybranych preparatów.
Szczepienie przeciw RSV nie zastępuje szczepienia przeciw grypie, ponieważ oba wirusy są odrębnymi przyczynami zakażeń układu oddechowego. Podobne mogą być natomiast początkowe objawy infekcji oraz jej konsekwencje u osób szczególnie narażonych.
Czytaj także: Jak chronić seniorów i osoby przewlekle chore przed groźnymi infekcjami
RSV u seniorów: infekcja, której nie należy lekceważyć
Refundacja nie wystarczy bez jasnej informacji
Dostępność preparatu jest jednym z warunków skutecznej profilaktyki, ale sama refundacja nie oznacza jeszcze, że wszyscy uprawnieni pacjenci skorzystają ze szczepienia. Potrzebna jest również informacja o tym, komu przysługuje refundacja, gdzie można się zaszczepić i czy konieczna jest wcześniejsza wizyta u lekarza.
– Oczywiście to na razie jest pewien procent tej populacji, ale ten wynik pierwszego sezonu jest bardzo zachęcający – podsumowuje prof. Jacek Wysocki.
W przekazanym materiale nie podano dokładnej liczby osób zaszczepionych w Polsce ani poziomu wyszczepialności w pierwszym sezonie refundacji. Nie ma więc podstaw do ilościowej oceny zasięgu krajowego programu. Pierwsze doświadczenia oraz dane z innych państw wskazują natomiast, że odpowiednio wcześnie przeprowadzona profilaktyka może ograniczyć liczbę ciężkich zakażeń i hospitalizacji wśród seniorów.
Osoba, która ukończyła 65 lat, może otrzymać szczepionkę przeciw RSV bezpłatnie w ramach refundacji. Pacjenci w wieku 60–64 lat mogą skorzystać z refundacji 50-procentowej. Szczepienie można wykonać w POZ albo w aptece mającej odpowiednią umowę z NFZ, a kwalifikacja i podanie preparatu dorosłemu w aptece są finansowane przez Fundusz.
Przed szczepieniem warto omówić z lekarzem lub farmaceutą indywidualne ryzyko ciężkiego zakażenia, aktualny stan zdrowia oraz możliwość podania podczas jednej wizyty także szczepionki przeciw grypie. Dostępność preparatu należy wcześniej potwierdzić w wybranym punkcie.
Najczęściej zadawane pytania – FAQ
Czy RSV jest groźny dla osób starszych?
Tak. U seniorów zakażenie RSV może objąć dolne drogi oddechowe, prowadzić do zapalenia płuc, nasilenia chorób przewlekłych oraz konieczności hospitalizacji. Ryzyko ciężkiego przebiegu rośnie między innymi wraz z wiekiem i obecnością chorób współistniejących.
Czy szczepienie całkowicie chroni przed zakażeniem RSV?
Nie daje stuprocentowej ochrony przed każdym zakażeniem. Jego najważniejszym celem jest ograniczenie ryzyka choroby dolnych dróg oddechowych, ciężkiego przebiegu infekcji oraz hospitalizacji.
Dla kogo szczepionka przeciw RSV jest bezpłatna?
Zgodnie z zasadami obowiązującymi we wrześniu 2026 roku refundowana szczepionka przeciw RSV jest bezpłatna dla osób w wieku 65 lat i starszych. Pacjenci w wieku 60–64 lat mogą otrzymać ją z odpłatnością 50 proc. Szczegóły zależą od preparatu i aktualnego wykazu leków refundowanych.
Czy receptę na szczepionkę może wystawić farmaceuta?
Tak, receptę może wystawić lekarz lub uprawniony farmaceuta. Poziom odpłatności musi odpowiadać uprawnieniom refundacyjnym pacjenta.
Gdzie można zaszczepić się przeciw RSV?
Dorosły pacjent może zaszczepić się w przychodni POZ albo w aptece, która podpisała z NFZ umowę na realizację szczepień. Przed wizytą warto potwierdzić dostępność szczepionki.
Czy szczepienie przeciw RSV można połączyć ze szczepieniem przeciw grypie?
W przypadku preparatów, których Charakterystyka Produktu Leczniczego dopuszcza koadministrację, oba szczepienia można wykonać podczas jednej wizyty, podając je w różne miejsca. Ostateczną decyzję podejmuje osoba przeprowadzająca kwalifikację.
Czy szczepienie przeciw RSV trzeba wykonywać przed każdym sezonem?
Szczepionka przeciw RSV nie jest obecnie traktowana jak coroczne szczepienie przeciw grypie. Potrzeba podania kolejnej dawki zależy od obowiązujących zaleceń i danych dotyczących konkretnego preparatu. Pacjent powinien omówić tę kwestię z lekarzem lub farmaceutą.
Szczepienia podczas leczenia onkologicznego – dlaczego są ważne
Szczepienia dorosłych w aptekach: co finansuje NFZ
Refundacja szczepionki przeciw RSV – najważniejsze zmiany dla pacjentów
