Nikotyna w nowych formach. WHO zwraca uwagę na mechanizmy promocji. Światowy Dzień bez Tytoniu, obchodzony 31 maja, w 2026 roku odbywa się pod hasłem związanym z „demaskowaniem atrakcyjności” produktów tytoniowych i nikotynowych. Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje, że palenie tytoniu nie jest atrakcyjne pod żadną postacią, a wszystkie produkty nikotynowe są szkodliwe i uzależniające.
Przekaz ten dotyczy nie tylko tradycyjnych papierosów. Coraz większą uwagę zwraca się na e-papierosy, tytoń podgrzewany oraz saszetki nikotynowe. Produkty te bywają przedstawiane jako mniej szkodliwa lub bezpieczniejsza alternatywa dla papierosów. Eksperci wskazują jednak, że taki przekaz może utrwalać fałszywe poczucie bezpieczeństwa, szczególnie wśród młodych osób.
Znaczenie ma nie tylko skład produktu, ale także sposób jego prezentowania. Kolorowe opakowania, słodkie aromaty i nowoczesny wygląd mogą sprawiać, że nikotyna przestaje być kojarzona z ryzykiem zdrowotnym, a zaczyna funkcjonować jako element stylu życia.
– To jest naprawdę dobry moment, żeby skończyć z mitami. Kolorowe opakowania, słodkie smaki czy atrakcyjny wygląd produktów mają budować fałszywe poczucie bezpieczeństwa. A prawda jest zupełnie inna. Każdy produkt, który zawiera toksyczną nikotynę jest szkodliwy. Wpływa na mózg człowieka, powoduje uzależnienia, a także inne groźne choroby, w tym te śmiertelne – podkreśla prof. Łukasz Balwicki, kierownik Centrum Profilaktyki Nikotynowej UCK i konsultant krajowy w dziedzinie zdrowia publicznego.
Uzależnienie od nikotyny jako problem zdrowia publicznego
W debacie o paleniu tytoniu coraz mocniej akcentowana jest potrzeba odejścia od stygmatyzowania osób uzależnionych. Eksperci wskazują, że uzależnienie od nikotyny powinno być traktowane jako problem zdrowotny, wymagający wsparcia, diagnostyki i leczenia, a nie jako kwestia wyłącznie indywidualnej decyzji.
Wciąż niska pozostaje społeczna świadomość konsekwencji używania wyrobów tytoniowych. Dotyczy to także samego mechanizmu uzależnienia. Nikotyna działa na układ nerwowy i może prowadzić do silnej zależności, dlatego rzucenie palenia często wymaga nie tylko motywacji, ale również pomocy medycznej i wsparcia otoczenia.
Dr n. med. Małgorzata Czajkowska-Malinowska, konsultant krajowa w dziedzinie chorób płuc, zwraca uwagę, że kluczowe znaczenie ma edukacja i właściwe podejście do pacjenta: Uzależnienie od tytoniu powinno być traktowane jako problem zdrowia publicznego wymagający wsparcia, a nie jako podstawa do stygmatyzowania. Poprzez moralizowanie osób uzależnionych nie uzyskamy oczekiwanego efektu. Każda próba rzucenia palenia jest krokiem w stronę zdrowia. Nawet jeśli pacjent wraca do nałogu, nie powinniśmy mówić o porażce – powinniśmy pomóc mu podjąć kolejną próbę, lepiej przygotowaną i wspartą medycznie. Uzależnienie od nikotyny jest bardzo silnym uzależnieniem, dlatego porzucenie palenia wymaga też wsparcia otoczenia.
Rak płuca: późne rozpoznanie pozostaje głównym problemem
Rak płuca pozostaje najczęstszą przyczyną zgonów z powodu nowotworów złośliwych. Według danych Krajowego Rejestru Nowotworów z 2024 roku jednym z najważniejszych problemów jest późne rozpoznanie choroby, które ogranicza możliwość wdrożenia leczenia radykalnego. Prognozy epidemiologiczne wskazują, że do 2029 roku liczba nowych zachorowań na raka płuca może przekroczyć 32,5 tysiąca rocznie. W tej sytuacji znaczenia nabierają zarówno działania edukacyjne, jak i rozwiązania systemowe pozwalające na wcześniejsze wykrywanie choroby u osób z grupy wysokiego ryzyka.
Takim rozwiązaniem ma być Program badań przesiewowych raka płuca, który Ministerstwo Zdrowia wprowadza w ramach profilaktyki chorób onkologicznych. Program zakłada wykonywanie badań z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej, czyli NDTK. Celem jest wykrywanie nowotworów w stadium bezobjawowym oraz zmniejszenie liczby zgonów z powodu raka płuca o 12–28 procent.
Program badań przesiewowych raka płuca od 1 października
Program badań przesiewowych raka płuca ma ruszyć 1 października. Będzie skierowany do kobiet i mężczyzn w wieku 55–74 lata, którzy są lub byli aktywnymi palaczami tytoniu. Kryterium włączenia obejmuje konsumpcję tytoniu większą lub równą 20 paczkolat oraz okres abstynencji tytoniowej nie dłuższy niż 15 lat.
Paczkolata to sposób określania skumulowanego narażenia na dym tytoniowy. Przykładowo 20 paczkolat oznacza palenie jednej paczki papierosów dziennie przez 20 lat albo dwóch paczek dziennie przez 10 lat. Wskazanie tak określonej grupy docelowej ma zwiększyć efektywność programu i skierować badania do osób, które mogą odnieść z nich największą korzyść.
Dane z pilotażowego programu wczesnego wykrywania raka płuca w makroregionie północnym, realizowanego w latach 2020–2023, pokazują skalę problemu w grupie osób objętych badaniami. Uczestnicy, którzy byli osobami uzależnionymi, wypalali średnio 21 papierosów dziennie. Średnie obciążenie paleniem tytoniu wynosiło 36 paczkolat.
– Brak działań przesiewowych oznacza dalsze utrzymywanie się wysokiej śmiertelności. W pilotażu, który prowadziłem na północy Polski wzięło udział ponad 3 tysiące osób. Z przeprowadzonej wśród pacjentów ankiety wiemy, że aż 80 proc. z nich deklaruje chęć rzucenia palenia. Mamy zatem o kogo walczyć – podkreśla prof. Witold Rzyman, kierownik katedry chirurgii klatki piersiowej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego i konsultant krajowy w tej dziedzinie.
NDTK ma wykrywać nowotwory w stadium bezobjawowym
Niskodawkowa tomografia komputerowa jest badaniem obrazowym, które pozwala wykrywać zmiany w płucach na etapie, kiedy choroba może jeszcze nie dawać objawów. W przypadku raka płuca ma to szczególne znaczenie, ponieważ objawy często pojawiają się późno, a zaawansowanie choroby w chwili rozpoznania wpływa na możliwości leczenia.
Program ma być realizowany w wyspecjalizowanych ośrodkach, spełniających określone kryteria kadrowe i techniczne. W zależności od wyniku badania pacjent otrzyma zalecenia dotyczące dalszego postępowania, w tym ewentualnego skierowania na pogłębioną diagnostykę i leczenie.
Ważną częścią programu ma być również interwencja antynikotynowa. Wszyscy aktywni palacze tytoniu objęci badaniami otrzymają informację o możliwościach podjęcia leczenia uzależnienia od tytoniu.
Profilaktyka raka płuca w systemie ochrony zdrowia
Ministerstwo Zdrowia wskazuje, że wprowadzenie programu przesiewowego ma zwiększyć odsetek pacjentów, u których możliwe będzie zastosowanie leczenia radykalnego. W dłuższej perspektywie może to przełożyć się na poprawę wskaźnika pięcioletnich przeżyć oraz zmniejszenie umieralności z powodu raka płuca.
– W naszych działaniach podkreślamy znaczenie profilaktyki. Wiemy, że jest to inwestycja nie tylko w zdrowie obywateli, ale i w przyszłość systemu opieki zdrowotnej. Sukces tego programu zależy nie tylko od dostępności badań, ale przede wszystkim od świadomości społecznej. Dziękuję wszystkim zaangażowanym osobom, konsultantom krajowym za to, że ten program ruszy jeszcze w tym roku – podkreśla minister zdrowia Jolanta Sobierańska – Grenda.
Założenia programu są spójne z rozwiązaniami realizowanymi w Europie. Polska ma dołączyć do państw, które wprowadziły profilaktykę raka płuca do ogólnokrajowego systemu ochrony zdrowia. Wśród krajów wymieniane są Chorwacja, Czechy i Niemcy.
Włączenie niskodawkowej tomografii komputerowej do wykazu świadczeń gwarantowanych wpisuje się także w cele Narodowej Strategii Onkologicznej 2020–2030.
Kiedy obchodzony jest Światowy Dzień bez Tytoniu?
Światowy Dzień bez Tytoniu obchodzony jest 31 maja. W 2026 roku jego przekaz koncentruje się na demaskowaniu atrakcyjności produktów tytoniowych i nikotynowych.
Czy e-papierosy i tytoń podgrzewany są uznawane za produkty nieszkodliwe?
Nie. WHO podkreśla, że wszystkie produkty nikotynowe są szkodliwe i uzależniające. Eksperci zwracają uwagę, że e-papierosy, tytoń podgrzewany i saszetki nikotynowe mogą być przedstawiane jako bezpieczniejsza alternatywa, co może budować fałszywe poczucie bezpieczeństwa.
Dlaczego nikotyna jest problemem zdrowia publicznego?
Nikotyna wpływa na mózg i może prowadzić do silnego uzależnienia. Z tego powodu uzależnienie od tytoniu wymaga edukacji, wsparcia i leczenia, a nie stygmatyzowania osób palących.
Kiedy ma ruszyć Program badań przesiewowych raka płuca?
Program badań przesiewowych raka płuca ma zostać uruchomiony 1 października.
Kto będzie mógł skorzystać z programu badań przesiewowych raka płuca?
Program jest przeznaczony dla kobiet i mężczyzn w wieku 55–74 lata, którzy są lub byli aktywnymi palaczami tytoniu, mają historię palenia równą co najmniej 20 paczkolatom, a okres abstynencji tytoniowej nie przekracza 15 lat.
Na czym polega badanie wykonywane w programie?
W programie wykorzystywana będzie niskodawkowa tomografia komputerowa, czyli NDTK. Badanie ma umożliwiać wykrywanie raka płuca w stadium bezobjawowym.
Jaki jest cel programu badań przesiewowych raka płuca?
Celem programu jest wcześniejsze wykrywanie raka płuca, zwiększenie odsetka pacjentów kwalifikujących się do leczenia radykalnego oraz zmniejszenie liczby zgonów z powodu raka płuca o 12–28 procent.
Czy pacjenci palący tytoń otrzymają wsparcie w rzuceniu palenia?
Tak. Zgodnie z założeniami programu wszyscy aktywni palacze tytoniu mają zostać objęci interwencją antynikotynową oraz otrzymać informacje o możliwościach leczenia uzależnienia od tytoniu.
Źródło: Informacja prasowa z 29 maja 2026 roku dotycząca Światowego Dnia bez Tytoniu, stanowiska WHO, wypowiedzi ekspertów oraz założeń Programu badań przesiewowych raka płuca Ministerstwa Zdrowia.
Przeczytaj: Rządowy zakaz sprzedaży e-papierosów: kogo obejmie nowe prawo?
