W przypadku stopy cukrzycowej jednym z najbardziej niebezpiecznych objawów bywa… brak bólu. Pacjent może chodzić z otarciem, pęcherzem albo niewielką raną i nie odczuwać dolegliwości, które u osoby bez neuropatii natychmiast skłoniłyby do odciążenia stopy. Uszkodzenie jest wtedy nadal drażnione podczas chodzenia, powiększa się, a chory może zauważyć je dopiero przypadkowo — na przykład po zdjęciu skarpety.
To jeden z powodów, dla których profilaktyka zespołu stopy cukrzycowej nie zaczyna się w chwili powstania owrzodzenia. Powinna rozpocząć się wcześniej, od regularnej oceny stóp, rozpoznania utraty czucia ochronnego, deformacji oraz choroby tętnic obwodowych. Aktualne zalecenia International Working Group on the Diabetic Foot wskazują, że nawet osoba z cukrzycą zaliczana do bardzo niskiego ryzyka powinna być okresowo oceniana pod kątem neuropatii i choroby tętnic, a wraz ze wzrostem ryzyka kontrole powinny być częstsze.
Dlaczego stopa może zostać uszkodzona bez ostrzeżenia
Przewlekle podwyższone stężenie glukozy może prowadzić do uszkodzenia nerwów obwodowych. Neuropatia nie zawsze objawia się jedynie drętwieniem. Pacjent może odczuwać mrowienie, pieczenie, kłucie, nadwrażliwość albo przeciwnie — stopniową utratę czucia temperatury, bólu i nacisku. Ta ostatnia sytuacja jest szczególnie niebezpieczna. Jeśli but obciera palec, w bucie znajdzie się niewielki kamyk albo na podeszwie powstaje miejsce nadmiernego ucisku, organizm może nie wysłać wyraźnego sygnału ostrzegawczego. Chory nadal chodzi, a powtarzający się uraz mechaniczny uszkadza coraz głębsze tkanki.
Neuropatia może również prowadzić do zmian biomechaniki stopy i zwiększenia obciążenia w określonych miejscach. Tworzą się modzele, a pod nimi może rozwijać się uszkodzenie, którego z zewnątrz początkowo nie widać.
Wczesne zmiany bywają bagatelizowane, ponieważ nie wyglądają groźnie. Nadmiernie sucha skóra, pęknięcia pięt, zrogowacenia, modzele, otarcia czy niewielki pęcherz u osoby z cukrzycą powinny jednak zwracać większą uwagę niż u osoby bez czynników ryzyka. IWGDF zaleca edukowanie pacjentów z grup ryzyka w zakresie codziennej pielęgnacji stóp, unikania chodzenia boso lub bez odpowiedniej ochrony oraz reagowania na zmiany poprzedzające powstanie owrzodzenia. Istotne jest również odpowiednio dopasowane obuwie, szczególnie u osób z deformacją stopy lub przebytym wcześniej owrzodzeniem.
Codzienne oglądanie stóp może wydawać się banalnym zaleceniem, ale u osoby, która słabiej odczuwa ból, wzrok częściowo przejmuje funkcję systemu ostrzegawczego. Warto oglądać podeszwę, piętę, okolice paznokci i przestrzenie między palcami. Jeśli pacjent ma trudności z obejrzeniem podeszwy, może skorzystać z lusterka albo poprosić bliską osobę o pomoc.
Zmiana koloru i temperatury stopy również ma znaczenie. Nie każdy problem zaczyna się od rany. Zaczerwienienie, wyraźny obrzęk, różnica temperatury pomiędzy stopami albo zmiana kształtu stopy wymagają oceny, szczególnie u pacjenta z neuropatią. W cukrzycy trzeba pamiętać również o chorobie tętnic obwodowych. Pogorszenie ukrwienia zwiększa ryzyko wystąpienia owrzodzenia i utrudnia jego późniejsze gojenie. Chłodniejsza stopa, zmiany koloru skóry, brak wyczuwalnego tętna na tętnicach stopy czy rana, która nie wykazuje postępu gojenia, mogą skłaniać do poszerzenia diagnostyki naczyniowej. Wspólne wytyczne IWGDF, ESVS i SVS dotyczące choroby tętnic obwodowych podkreślają znaczenie rozpoznawania niedokrwienia u osób z cukrzycowym owrzodzeniem stopy.
Szczególnym problemem pozostaje neuroosteoartropatia Charcota. W początkowym okresie stopa może być przede wszystkim obrzęknięta, ciepła i zaczerwieniona, a ból nie musi odpowiadać nasileniu zmian. To sytuacja wymagająca szybkiej oceny i odciążenia.
Rana, która nie boli, nie jest „bezpieczniejsza”
Brak bólu bywa fałszywie uspokajający. Tymczasem w neuropatii właśnie utrata prawidłowego czucia może być jednym z powodów, dla których owrzodzenie powstało. Jeżeli pojawia się rana, znaczenie ma jej głębokość, lokalizacja, obecność zakażenia oraz ukrwienie. Terapia nie kończy się na opatrunku. Jedną z podstawowych metod leczenia neuropatycznych owrzodzeń podeszwowych jest skuteczne odciążenie, czyli zmniejszenie nacisku wywieranego na miejsce uszkodzenia podczas chodzenia. IWGDF poświęca temu zagadnieniu osobne rekomendacje, ponieważ dalsze obciążanie owrzodzenia może uniemożliwiać jego gojenie.
Kiedy trzeba działać szybko?
Nowa rana, pęcherz, krwawienie spod modzela, narastający obrzęk, zaczerwienienie lub wydzielina z rany wymagają konsultacji. Jeszcze pilniejszej oceny potrzebuje chory, u którego zaczerwienienie zaczyna obejmować większy obszar, pojawiają się objawy ogólne albo część palca lub stopy ciemnieje. Zakażenie stopy cukrzycowej może obejmować nie tylko skórę, ale również tkanki głębokie i kość. Z kolei istotne niedokrwienie może ograniczać możliwości gojenia nawet wtedy, gdy miejscowe leczenie prowadzone jest prawidłowo. W tym przypadku zwlekanie z oceną „aż samo się zagoi” jest ryzykowne.
W cukrzycy warto zwracać uwagę nie tylko na otwarte rany. Modzel, pęcherz, pęknięcie skóry, zmiana koloru, obrzęk lub nagle cieplejsza stopa również mogą być pierwszym sygnałem problemu. Brak bólu nie powinien uspokajać.
Czy stopa cukrzycowa zawsze boli?
Nie. Neuropatia może znacznie osłabiać odczuwanie bólu.
Czy niewielki pęcherz wymaga konsultacji?
U pacjenta obciążonego dużym ryzykiem powikłań nawet niewielkie uszkodzenie wymaga uważnej obserwacji, a jego pogarszanie się — oceny medycznej.
Czy można samodzielnie wycinać modzele?
U osób z neuropatią takie działania mogą prowadzić do urazu. Zmiany przedowrzodzeniowe powinny być odpowiednio oceniane i leczone.
Źródła: International Working Group on the Diabetic Foot, IWGDF Guidelines 2023. Aktualna wersja ma zostać zastąpiona kolejną aktualizacją w 2027 roku.
Czytaj także: Opatrunki specjalistyczne – dlaczego nie każdą ranę leczy się tak samo?
Czytaj także: Owrzodzenie żylne czy tętnicze? Dlaczego właściwe rozpoznanie przyczyny rany ma znaczenie
Czytaj także: Odleżyny – jak im zapobiegać i kiedy potrzebna jest specjalistyczna pomoc?
Czytaj także: Rany przewlekłe – dlaczego niektóre rany nie chcą się goić?























































