Starzenie się społeczeństwa (inaczej starzenie demograficzne) to proces, w którym rośnie odsetek osób starszych w populacji, a maleje udział osób młodszych. Zjawisko to jest dziś obserwowane w większości krajów – zarówno bogatych, jak i rozwijających się. Głównymi przyczynami starzenia demograficznego są wydłużenie życia (spadek umieralności) oraz niski poziom dzietności. Innymi słowy, żyjemy coraz dłużej, a jednocześnie rodzi się mniej dzieci niż dawniej. W rezultacie średni wiek populacji stale rośnie, a struktura wieku przesuwa się w kierunku osób starszych.
Skala tego zjawiska jest bezprecedensowa. W skali globalnej już w 2020 roku liczba osób po 60-tce przewyższyła liczbę dzieci poniżej 5. roku życia. Do 2050 roku aż 22% ludzkości będzie mieć 60 lat lub więcej. W Polsce zmiany demograficzne są szczególnie odczuwalne – obecnie co czwarty Polak przekroczył 60 lat, a prognozy GUS wskazują, że w 2050 roku grupa seniorów 60+ będzie stanowić ponad 40% społeczeństwa. Oznacza to, że niemal połowa obywateli będzie w wieku poprodukcyjnym. Jednocześnie całkowita liczba ludności kraju zmniejszy się (m.in. z powodu niskiej dzietności i emigracji), co jeszcze bardziej zwiększy obciążenie systemu społeczno-ekonomicznego.
Dlaczego społeczeństwa się starzeją?
Starzenie demograficzne jest skutkiem sukcesu cywilizacyjnego, jakim było ograniczenie umieralności i wydłużenie życia. Postęp medycyny, lepsze warunki sanitarne, wyższy standard życia i edukacja sprawiły, że ludzie dożywają późnej starości – dziś normą jest dożyć 70–80 lat, podczas gdy jeszcze sto lat temu średnia długość życia była o kilkadziesiąt lat krótsza. Jednocześnie w wielu krajach nastąpił spadek urodzeń – kobiety rodzą mniej dzieci i w późniejszym wieku. Przyczyny niskiej dzietności są złożone: zmiany stylu życia i aspiracji (np. odraczanie posiadania dzieci na rzecz kariery), czynniki ekonomiczne (koszty wychowania, brak poczucia stabilności) oraz przemiany kulturowe. W efekcie liczba młodych pokoleń nie nadąża za zastępowaniem starszych, które stopniowo odchodzą – populacja wolno się kurczy i starzeje.
W niektórych krajach dodatkowym czynnikiem jest migracja – odpływ ludzi młodych za granicę (w poszukiwaniu pracy) lub napływ imigrantów. Dla Polski charakterystyczny był duży odpływ młodych po 2004 roku (wejście do UE), co przyczyniło się do zmniejszenia liczby osób w wieku produkcyjnym. Z kolei migracje powrotne lub napływ cudzoziemców mogą łagodzić starzenie się populacji, odmładzając ją nieco, jednak skala imigracji do Polski wciąż jest zbyt mała, by zrównoważyć trendy demograficzne.
Podsumowując, społeczeństwa starzeją się głównie dlatego, że rodzi się mniej dzieci, a ludzie żyją dłużej. Jest to pozytywne świadectwo postępu (dłuższe życie) połączone jednak z wyzwaniem w postaci niskiej zastępowalności pokoleń.
Jak wydłużyć życie w zdrowiu – naukowo potwierdzone sposoby na długowieczność
Konsekwencje starzenia się społeczeństwa
Demograficzne starzenie niesie ze sobą szereg konsekwencji o charakterze ekonomicznym, społecznym i zdrowotnym. Najbardziej oczywistym skutkiem jest zachwianie proporcji między pokoleniami. Maleje liczba osób w wieku produkcyjnym (pracujących), a rośnie liczba emerytów i seniorów wymagających opieki. Przekłada się to na wzrost tzw. współczynnika obciążenia demograficznego – coraz mniej pracujących przypada na utrzymanie jednego emeryta. Szacunki dla Unii Europejskiej pokazują wzrost tego współczynnika z ok. 34% w 2019 r. do 56–57% w 2050 r., co oznacza, że w połowie stulecia na jedną osobę 65+ będą przypadały już mniej niż dwie osoby w wieku produkcyjnym (obecnie są to niemal trzy osoby). Taka struktura może zachwiać systemami emerytalnymi i finansami publicznymi – mniejsze wpływy z podatków i składek, a większe wydatki na świadczenia dla seniorów.
Rynek pracy i gospodarka również odczują skutki starzenia. Kurczenie się populacji w wieku 20–64 lat oznacza niedobór pracowników w wielu sektorach. Już teraz w niektórych branżach brakuje rąk do pracy, a firmy muszą inwestować w automatyzację lub zatrudniać cudzoziemców. Mniej pracowników to potencjalnie mniejszy wzrost gospodarczy. Z drugiej strony, osoby starsze jako grupa konsumentów stanowią coraz ważniejszy segment rynku (tzw. „srebrna gospodarka”), co może napędzać popyt na określone dobra i usługi (zdrowotne, rekreacyjne, sanatoryjne, finansowe itp.).
System opieki zdrowotnej stoi jednak przed największym wyzwaniem. Osoby w podeszłym wieku częściej chorują przewlekle i wymagają częstszej opieki medycznej. Typowe choroby wieku senioralnego to m.in. choroby serca, nadciśnienie, cukrzyca, choroby zwyrodnieniowe stawów, osteoporoza, demencja (w tym choroba Alzheimera). Często seniorzy cierpią na wiele schorzeń jednocześnie (multimorbidność), co komplikuje leczenie. Wraz ze wzrostem liczby osób 80+ (ta grupa rośnie najszybciej) wzrasta zapotrzebowanie na opiekę długoterminową, domy opieki, personel geriatryczny. To rodzi wysokie koszty dla budżetu państwa i rodzin. Jeśli dodatkowe lata życia spędzane są w złym zdrowiu, obciążenia dla służby zdrowia i opieki społecznej dramatycznie rosną.
Skutki społeczne starzenia to m.in. zmiana modelu rodziny – więcej osób samotnych w starszym wieku (zwłaszcza wdów, bo kobiety żyją dłużej). Pojawia się potrzeba rozwijania usług społecznych, organizowania seniorom warunków do aktywnego życia i integracji, aby zapobiegać zjawisku wykluczenia czy osamotnienia starszych ludzi. Zmieniają się też proporcje elektoratu – seniorzy stają się wpływową grupą wyborców, co wpływa na politykę (partie zabiegają o ich głosy, np. obietnicami korzystnych świadczeń).
Warto jednak zaznaczyć, że dłuższe życie to również szansa – osoby starsze mogą wnosić cenny wkład w społeczeństwo, np. poprzez pracę (w niepełnym wymiarze), opiekę nad wnukami, działalność społeczną czy wolontariat. Warunkiem jest jednak dobre zdrowie i sprawność tych osób. Dlatego coraz częściej mówi się nie tylko o wydłużaniu życia, ale przede wszystkim o wydłużaniu życia w zdrowiu (healthy ageing). Jeśli seniorzy będą zdrowsi i bardziej samodzielni, konsekwencje starzenia demograficznego będą mniej dotkliwe.
Prof. Wojdacz: spowolnienie starzenia dzięki epigenetyce to przyszłość medycyny personalnej
Jak sprostać wyzwaniom starzejącego się społeczeństwa?
Starzenie się populacji to proces nieunikniony w przewidywalnej przyszłości – według prognoz potrwa co najmniej do końca XXI wieku. Rządy i społeczeństwa muszą podjąć działania, aby dostosować się do nowej struktury demograficznej. Oto najważniejsze obszary działań i rozwiązania, które mogą złagodzić skutki starzenia się społeczeństwa:
1. Wydłużanie aktywności zawodowej. W obliczu malejącej liczby młodych pracowników wiele krajów podnosi wiek emerytalny lub zachęca seniorów do dłuższej pracy. Pozwala to utrzymać więcej osób aktywnych zawodowo i zmniejszyć obciążenie systemu emerytalnego. Ważne jest tworzenie elastycznych form zatrudnienia dla starszych (np. część etatu, praca zdalna) oraz programów przekwalifikowania, by mogli dłużej pozostać na rynku pracy. Zdrowy, doświadczony 65-latek może nadal być cennym pracownikiem, jeśli stworzy mu się ku temu warunki.
2. Polityka prorodzinna. Aby zahamować tempo starzenia demograficznego w dłuższej perspektywie, kluczowe jest podniesienie dzietności. Państwo może wspierać rodziny poprzez różne instrumenty: świadczenia finansowe na dzieci, ulgi podatkowe, dostępność tanich żłobków i przedszkoli, urlopy macierzyńskie/tacierzyńskie i rodzicielskie, elastyczny czas pracy dla rodziców itp. Celem jest ułatwienie godzenia ról zawodowych i rodzinnych oraz zmniejszenie ekonomicznych barier posiadania dzieci. Wyższa dzietność dziś oznacza więcej młodych ludzi za 20–30 lat, co spowolni starzenie się populacji.
3. Polityka migracyjna. Uzupełnieniem strategii pronatalistycznych może być kontrolowana imigracja osób w młodszym wieku. Zachęcanie cudzoziemców (lub powroty emigrantów) do osiedlania się i podjęcia pracy w kraju łagodzi niedobory siły roboczej. Ważna jest integracja imigrantów – pomoc w nauce języka, uznawaniu kwalifikacji, adaptacji kulturowej – tak by szybko stali się pełnoprawnymi członkami społeczeństwa i rynku pracy. Oczywiście imigracja nie rozwiąże całkowicie problemu starzenia (skala musiałaby być bardzo duża), ale może częściowo złagodzić jego skutki.
4. Reformy systemu opieki zdrowotnej i społecznej. Systemy ochrony zdrowia muszą przygotować się na lawinowy wzrost zapotrzebowania na usługi geriatryczne, opiekę długoterminową, leczenie chorób przewlekłych. Konieczne jest zwiększanie liczby geriatrów, pielęgniarek, opiekunów medycznych, rozwój opieki środowiskowej i domowej nad seniorami. Profilaktyka zdrowotna powinna stać się priorytetem – regularne badania przesiewowe, programy wczesnego wykrywania chorób (np. cukrzycy, nowotworów) u osób w średnim i starszym wieku mogą obniżyć koszty leczenia w przyszłości. Równolegle, polityka społeczna powinna wspierać seniorów niesamodzielnych (usługi opiekuńcze, pomoc sąsiedzka, dziennie domy opieki) oraz ich opiekunów rodzinnych. Dla zapewnienia godnej opieki starzejącemu się społeczeństwu niezbędne będzie przekierowanie większych środków finansowych na te cele – co stanowi wyzwanie dla budżetu państwa.
5. Infrastruktura przyjazna starzeniu. Miasta i społeczności muszą stać się bardziej przyjazne osobom starszym. W praktyce oznacza to likwidowanie barier architektonicznych (podjazdy, windy), dostosowanie transportu publicznego, tworzenie przestrzeni do rekreacji i aktywności seniorów. Ważne jest budowanie sieci wsparcia lokalnego – klubów seniora, centrów aktywności, gdzie osoby w podeszłym wieku mogą się spotykać, uczyć (uniwersytety trzeciego wieku), uprawiać hobby. Badania pokazują, że zaangażowanie społeczne i utrzymywanie więzi wpływa korzystnie na zdrowie psychiczne i fizyczne starszych ludzi. Przyjazne środowisko może wydłużyć okres ich samodzielnego, aktywnego życia.
6. Promocja zdrowego stylu życia przez całe życie. Najważniejszym czynnikiem decydującym o tym, w jakiej kondycji wkroczymy w starość, jest nasze życie przed emeryturą. Już w młodości i w wieku średnim należy dbać o zdrowie – właściwie się odżywiać, być aktywnym, unikać nałogów. Dzięki temu wchodząc w wiek senioralny możemy pozostać sprawni i niezależni dłużej. Jak podkreśla WHO, utrzymanie zdrowych nawyków (dieta, ruch, niepalenie tytoniu) znacząco opóźnia moment stania się niesamodzielnym. Inwestowanie w profilaktykę zdrowotną całego społeczeństwa dzisiaj przyniesie ogromne oszczędności jutro – lepiej zapobiegać niż leczyć. W kontekście starzejącej się populacji oznacza to m.in. kampanie edukacyjne dla osób w średnim wieku (jak zapobiegać chorobom przewlekłym), zachęcanie do badań kontrolnych po 50-tce, programy szczepień dla seniorów (np. przeciw grypie) itp. Celem jest, aby jak największa część społeczeństwa dożywała późnej starości w relatywnie dobrym zdrowiu i samodzielności.
Podsumowując, starzenie się społeczeństwa to proces, którego nie zatrzymamy w krótkim czasie. Możemy jednak odpowiednio się do niego przygotować, tak aby wykorzystać szanse (np. doświadczenie i mądrość starszych ludzi) i zminimalizować zagrożenia (nadmierne obciążenie młodych, kryzys opieki zdrowotnej). Wymaga to strategicznych działań państwa – od reform ekonomicznych po zmiany w służbie zdrowia – ale także zaangażowania całej społeczności. Każdy z nas, dbając o własne zdrowie i wspierając seniorów w otoczeniu, dokłada cegiełkę do budowy społeczeństwa, w którym długie życie będzie błogosławieństwem, nie ciężarem. Jak mówi hasło Dekady Zdrowego Starzenia ogłoszonej przez ONZ na lata 2021–2030 – „dodawać życia do lat, nie tylko lat do życia”.
Starzenie się społeczeństwa a epigenetyka – jak wydłużyć życie w zdrowiu
Dr hab. Tomasz Wojdacz: epigenetyka to dziedzina, która odmieni medycynę
Źródło: EPIGENETYKA Lucchesi John C. (Wydawnictwo Naukowe PWN 2021), instytut-ipc.pl, prawo.pl
