Jeszcze niedawno pacjenci z ostrą białaczką szpikową, którzy ze względu na wiek lub stan zdrowia nie mogli otrzymać intensywnej chemioterapii, mieli do dyspozycji niewiele skutecznych opcji. Rozwój terapii celowanych i objęcie ich finansowaniem zmieniły sytuację tej grupy. U chorych z mutacją IDH1 można dziś zastosować leczenie dopasowane do biologii nowotworu, które pozwala wydłużyć życie, ograniczyć liczbę powikłań, a u części pacjentów uzyskać remisję otwierającą drogę do transplantacji. O zmianach w leczeniu AML mówiła prof. Agnieszka Wierzbowska z Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, Wojewódzkiego Wielospecjalistycznego Centrum Onkologii i Traumatologii im. M. Kopernika w Łodzi V edycji konferencji „Pacjent w Centrum Uwagi”.
W ostrej białaczce szpikowej decyzje trzeba podejmować szybko. Choroba może rozwijać się bardzo gwałtownie, a bez właściwego leczenia stan pacjenta pogarsza się w ciągu kilku tygodni. Jednocześnie lekarz nie może rozpocząć terapii w ciemno. Musi poznać cechy biologiczne białaczki, ocenić kondycję chorego i odpowiedzieć na pytanie, jakie leczenie będzie dla niego zarówno skuteczne, jak i bezpieczne. – To niezwykle agresywny nowotwór, który, jeśli nie wdrożymy właściwego leczenia, prowadzi do zgonu w ciągu czterech–sześciu tygodni. Nie mamy czasu w chwili rozpoznania na prowadzenie długiej diagnostyki i oczekiwanie na wyniki badań. Musimy działać natychmiast, żeby ratować chorych – mówiła prof. Agnieszka Wierzbowska.
Jeszcze kilkanaście lat temu możliwości personalizowania terapii były znacznie mniejsze. Dziś wynik badań genetycznych może zdecydować o tym, jaki lek otrzyma pacjent. Zmieniło się również podejście do osób starszych i obciążonych innymi chorobami. Niekwalifikowanie się do intensywnej chemioterapii nie oznacza już, że choremu pozostaje wyłącznie leczenie o niewielkiej skuteczności.
Terapie, które są dostępne nie tylko na papierze
Prof. Wierzbowska podkreśliła, że w ciągu ostatniej dekady w leczeniu ostrej białaczki szpikowej dokonało się wiele zmian i trudno wskazać tylko jedną najważniejszą. Nowe terapie pozwoliły poprawić wyniki leczenia zarówno u osób mogących otrzymać intensywną chemioterapię, jak i u pacjentów, dla których takie postępowanie byłoby zbyt ryzykowne. Co ważne, postęp nie zatrzymał się na wynikach badań klinicznych i europejskich rejestracjach leków. Nowoczesne możliwości terapeutyczne stały się dostępne również dla pacjentów w Polsce. – W ciągu ostatniej dekady w Polsce mamy dostęp do prawie wszystkich terapii, które są rekomendowane i dostępne na świecie w pierwszej i drugiej linii leczenia. To ogromne podziękowanie i ukłon w kierunku zarówno Ministerstwa Zdrowia, jak i instytucji państwowych, dzięki którym taki przełom się dokonał – zaznaczyła profesor.
Znaczenie decyzji refundacyjnych najlepiej widać w codziennej praktyce. Lekarze mogą zastosować leczenie dopasowane do rodzaju białaczki, a pacjent otrzymuje szansę, której wcześniej często nie miał. W przypadku osób starszych korzyść nie sprowadza się wyłącznie do możliwości podania kolejnego leku. Chodzi o terapię, która może być stosowana mimo przeciwwskazań do intensywnej chemioterapii i która jest dla organizmu mniejszym obciążeniem.
Kto może otrzymać intensywną chemioterapię? Po rozpoznaniu ostrej białaczki szpikowej lekarze oceniają, czy pacjent kwalifikuje się do intensywnego leczenia. W praktyce nadal używane są określenia fit i unfit, choć granica pomiędzy tymi grupami nie zawsze jest oczywista.
Pacjent fit to osoba, której stan pozwala na zastosowanie intensywnej chemioterapii. Celem takiego leczenia jest uzyskanie głębokiej remisji, a u części chorych następnie przeprowadzenie allogenicznej transplantacji krwiotwórczych komórek macierzystych. Jest to postępowanie obciążające, ale może prowadzić do trwałego wyleczenia.
Określenie unfit dotyczy pacjentów, u których ryzyko związane z intensywną chemioterapią jest zbyt wysokie. Wbrew częstemu przekonaniu nie decyduje o tym sama data urodzenia. Osoba starsza, ale pozostająca w dobrej kondycji, może być kandydatem do intensywnego leczenia. Z kolei młodszy pacjent z poważnymi chorobami współistniejącymi może nie być w stanie bezpiecznie przejść takiej terapii.
Lekarze oceniają ogólną sprawność chorego, stopień kruchości oraz wydolność serca, płuc, nerek i wątroby. Uwzględniają również choroby współistniejące, funkcje poznawcze i przewidywane ryzyko ciężkich powikłań. Chodzi o to, aby leczenie nie stało się dla pacjenta większym zagrożeniem niż sama choroba. Prof. Wierzbowska zwracała uwagę, że u osób starszych i obciążonych innymi schorzeniami śmiertelność związana z agresywną chemioterapią może przewyższać jej potencjalne korzyści. Przez lata była to grupa, dla której lekarze mieli niewiele skutecznych propozycji.
Czytaj także: Terapie skojarzone i określone w czasie w onkologii i hematoonkologii. Leczenie przyszłości czy standard?
Pacjent „fit” i „unfit” w AML – dwie populacje, różne strategie leczenia
Zmiana, którą widać w długości życia pacjentów
W przeszłości chorzy niekwalifikujący się do intensywnej chemioterapii otrzymywali przede wszystkim konwencjonalne leczenie o mniejszej intensywności. Początkowo postęp oznaczał wydłużenie mediany przeżycia z około czterech–pięciu do blisko dziesięciu miesięcy. Wprowadzenie nowych terapii przyniosło znacznie większą poprawę. – Obecnie mówimy o medianach przeżycia rzędu dwóch–trzech i pół roku zamiast dziesięciu miesięcy. To trzykrotne wydłużenie mediany przeżycia. Uważam, że jest to ogromny przełom – podkreślała prof. Wierzbowska.
W wybranych grupach chorych korzyść może być jeszcze większa. Profesor mówiła również o nawet czterokrotnym wydłużeniu mediany przeżycia. Dla pacjentów, którzy wcześniej mogli oczekiwać kilku lub kilkunastu miesięcy życia, jest to zasadnicza zmiana. Nowe leczenie może doprowadzić do całkowitej remisji także u starszych pacjentów. U części z nich odpowiedź jest na tyle dobra, że można ponownie rozważyć transplantację.
Jeszcze niedawno wiek często zamykał drogę do takiego leczenia. Obecnie krwiotwórcze komórki macierzyste przeszczepia się odpowiednio wybranym pacjentom nawet do 75. roku życia, a w niektórych krajach granica przesuwa się w kierunku 80 lat. Warunkiem pozostaje jednak uzyskanie remisji i stan pozwalający bezpiecznie przeprowadzić procedurę. Nowoczesna terapia może więc pełnić podwójną rolę. U jednych pacjentów pozwala przez dłuższy czas kontrolować chorobę. U innych staje się pomostem do transplantacji, która daje szansę na trwałe wyleczenie.
Rozpoznanie ostrej białaczki szpikowej nie kończy się dziś na potwierdzeniu obecności komórek białaczkowych. Konieczne jest również sprawdzenie, jakie zaburzenia genetyczne występują w tych komórkach. Jedną z poszukiwanych zmian jest mutacja IDH1. Gen IDH1 odpowiada za powstawanie enzymu o nazwie dehydrogenaza izocytrynianowa 1, uczestniczącego w przemianach metabolicznych komórki. Mutacja sprawia, że enzym zaczyna działać nieprawidłowo. Wytwarzany jest wówczas onkometabolit, który zaburza dojrzewanie komórek krwiotwórczych. Niedojrzałe komórki gromadzą się w szpiku i wypierają te, które powinny przekształcić się w prawidłowe krwinki.
Wykrycie mutacji IDH1 jest informacją uzupełniającą opis choroby, ale także biomarkerem pozwalającym dobrać leczenie działające na konkretną nieprawidłowość. U odpowiednio zakwalifikowanych dorosłych pacjentów z nowo rozpoznaną AML i mutacją IDH1, którzy nie mogą otrzymać intensywnej chemioterapii, można zastosować iwosydenib w skojarzeniu z azacytydyną. Terapia została uznana za technologię lekową o wysokim poziomie innowacyjności i jest dostępna dla pacjentów w Polsce. Aby jednak chory mógł z niej skorzystać, mutacja musi zostać wykryta odpowiednio wcześnie. Diagnostyka molekularna staje się więc częścią decyzji o pierwszej linii leczenia, a nie badaniem, które można odłożyć na później.
Terapia ukierunkowana na IDH1 działa inaczej niż klasyczna chemioterapia. Iwosydenib blokuje nieprawidłową aktywność zmutowanego enzymu, dzięki czemu komórki białaczkowe mogą ponownie rozpocząć proces dojrzewania. Prof. Agnieszka Wierzbowska porównała chemioterapię do miecza, który usuwa ze szpiku zarówno komórki białaczkowe, jak i zdrowe. Terapia celowana działa precyzyjniej – uderza w mechanizm związany z konkretną mutacją. – To leczenie, które naprowadza komórkę nowotworową na właściwy tor dojrzewania i różnicowania. Komórka jest przywracana do społeczeństwa hematologicznego – tłumaczyła ekspertka.
To obrazowe porównanie dobrze pokazuje, dlaczego leczenie celowane może być szczególnie ważne dla starszego, bardziej kruchego pacjenta. Klasyczna chemioterapia pogłębia niedobór prawidłowych komórek krwi i osłabia odporność. Chorzy są wtedy bardziej narażeni na ciężkie zakażenia, krwawienia i niedokrwistość. Często potrzebują przetoczeń koncentratu krwinek czerwonych oraz płytek krwi. Jak mówiła prof. Agnieszka Wierzbowska, jednym z największych zagrożeń w czasie leczenia AML są infekcje rozwijające się przy neutropenii, czyli niedoborze granulocytów. To powikłanie może być szczególnie niebezpieczne, ponieważ pacjent już w chwili rozpoznania choroby często ma osłabioną odporność. Bardziej precyzyjne leczenie oznacza możliwość ograniczenia części tych problemów. Pacjent może wymagać mniejszej liczby przetoczeń i rzadziej doświadczać ciężkich powikłań infekcyjnych. Po uzyskaniu remisji terapia może być kontynuowana w warunkach ambulatoryjnych. Dla chorego oznacza to mniej czasu spędzanego w szpitalu. Dla systemu – mniejsze obciążenie oddziałów i ograniczenie kosztów leczenia powikłań. Nie jest to zatem korzyść widoczna wyłącznie w wynikach badań. Zmianę odczuwają zarówno pacjenci i ich bliscy, jak i zespoły prowadzące leczenie. – Zmienia się jakość terapii nie tylko z perspektywy lekarza zajmującego się chorymi na białaczki, ale przede wszystkim z perspektywy pacjenta. Mniej powikłań, mniej hospitalizacji, leczenie w domu – podsumowała prof. Wierzbowska.
Ministerstwo Zdrowia: postęp w hematoonkologii nadal trwa
Wątek dostępu do nowoczesnych terapii uzupełniła Martyna Kosmal, zastępca dyrektora Departamentu Polityki Lekowej i Farmacji Ministerstwa Zdrowia. – Cieszymy się z tego, że w hematoonkologii dokonały się przełomy i nadal się dokonują. Nasi pacjenci w Polsce mają szeroki dostęp do leczenia, którego często nie mają pacjenci w innych rozwiniętych krajach Europy – powiedziała.
Martyna Kosmal przypomniała, że każda nowa terapia przechodzi oddzielne postępowanie refundacyjne. Jego zakres zależy m.in. od wniosku złożonego przez firmę farmaceutyczną. Może on obejmować całe wskazanie rejestracyjne albo tylko wybraną grupę pacjentów. Przedstawicielka resortu nie ukrywała, że wyzwaniem pozostaje pogodzenie rosnącej liczby nowych terapii z możliwościami finansowymi systemu. Zaznaczyła jednocześnie, że w hematoonkologii nadal prowadzone są zaawansowane postępowania i jeszcze w tym roku mogą pojawić się kolejne decyzje. Nie podała jednak nazw ocenianych terapii ani konkretnych wskazań.
Z perspektywy pacjenta najważniejsze jest to, aby postęp medycyny nie pozostawał jedynie możliwością opisaną w badaniach i międzynarodowych zaleceniach. Dopiero refundacja sprawia, że lekarz może zastosować nowe leczenie u osoby, która rzeczywiście go potrzebuje. Przykład chorych z AML i mutacją IDH1 pokazuje, jak wiele może zmienić taka decyzja. Pacjenci, którzy nie kwalifikują się do intensywnej chemioterapii, zyskali terapię dopasowaną do biologii ich choroby. Może ona wydłużyć życie, pomóc uzyskać remisję i ograniczyć liczbę powikłań. U części chorych daje też możliwość ponownego rozważenia transplantacji.
W ostrej białaczce szpikowej nadal liczy się czas, sprawna diagnostyka i doświadczenie ośrodka. Jednak lekarze mają dziś znacznie więcej możliwości niż jeszcze kilka lat temu. Jak wynikało z wypowiedzi prof. Agnieszki Wierzbowskiej, efekty refundacyjnych decyzji są już widoczne w losach konkretnych pacjentów.
Obwieszczenie styczniowe MZ w sprawie listy leków refundowanych od 1 stycznia 2026 r.
CAR-T w szpiczaku plazmocytowym bez refundacji. Pacjenci i hematolodzy apelują o dostęp do terapii
Polityka lekowa 2027–2032: szybsza refundacja to tylko część planowanych zmian























































