Ponad 80 proc. dzieci w wieku szkolnym w Polsce ma próchnicę. Dane te od lat pozostają jednymi z najwyższych w Europie i wskazują na skalę problemu, który zaczyna się bardzo wcześnie. Z analiz Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji wynika, że objawy choroby występują już u około 41 proc. trzylatków, a w grupie sześciolatków i siedmiolatków odsetek ten przekracza 80 proc. W kolejnych latach rośnie – wśród dziesięciolatków sięga ponad 86 proc.
Choroby jamy ustnej dotyczą przy tym nie tylko dzieci. Szacuje się, że obejmują około 80 proc. całej populacji, generując znaczące koszty dla systemu ochrony zdrowia. Według raportu Health Inclusivity Index roczne wydatki związane z leczeniem próchnicy w Polsce wynoszą około 4 mld zł.
Wczesna profilaktyka jako element systemu
Eksperci podkreślają, że próchnica jest chorobą, której w dużej mierze można zapobiegać, jednak wymaga to działań rozpoczynanych na wczesnym etapie życia. W Polsce wydatki na profilaktykę stomatologiczną pozostają relatywnie niskie.
– Wydajemy tylko 20 euro na profilaktykę na rok na osobę. To bardzo mało i jesteśmy pod tym względem w ogonie Europy – podkreśla dr n. med. Agnieszka Gorgoń-Komor, senator RP, wiceprzewodnicząca senackiej Komisji Zdrowia, przewodnicząca Parlamentarnego Zespołu ds. Badań Naukowych i Innowacji w Ochronie Zdrowia, honorowa patronka programu pilotażowego. – Zdrowie jamy ustnej jest kluczowe. Wiele chorób zapalnych ma swój początek w jamie ustnej, próchnicy i zmianach okołowierzchołkowych.
W praktyce oznacza to konieczność budowania świadomości zdrowotnej już na poziomie przedszkola i szkoły. W wielu krajach europejskich działania profilaktyczne są elementem codziennego funkcjonowania systemu edukacji.
– Profilaktyka stomatologiczna to jedna z najbardziej opłacalnych inwestycji w zdrowie społeczeństwa. Wczesna edukacja pozwala uniknąć bólu, powikłań i kosztownego leczenia w przyszłości. W wielu krajach profilaktyka jest elementem systemu – zaczyna się wcześnie i jest wpisana w codzienność, na przykład w szkołach. Naczelna Izba Lekarska wspiera i promuje wszelkie postawy i inicjatywy związane z tematyką profilaktyki prozdrowotnej, zwłaszcza w zakresie zdrowia jamy ustnej – podkreślił podczas inauguracji programu dr Paweł Barucha, wiceprezes Naczelnej Rady Lekarskiej, która wchodzi w skład Koalicji na rzecz Zdrowia Jamy Ustnej.
Program pilotażowy w szkołach
Odpowiedzią na skalę problemu jest pilotażowy program edukacyjny przygotowany przez Koalicję na rzecz Zdrowia Jamy Ustnej. Projekt skierowany jest do przedszkolaków oraz uczniów klas I–III szkół podstawowych i został uruchomiony w województwie śląskim. Założeniem programu jest wprowadzenie zajęć dotyczących higieny jamy ustnej do codziennego funkcjonowania placówek edukacyjnych. Lekcje mają charakter praktyczny i obejmują naukę prawidłowego szczotkowania zębów, zasad higieny oraz znaczenia profilaktyki.
– Będziemy oferowali bezpłatne lekcje, które zyskały przychylność Ministerstwa Zdrowia i Ministerstwa Edukacji Narodowej – mówi Agnieszka Kępińska-Sadowska, dyrektorka ds. komunikacji i relacji zewnętrznych Haleon w Europie Środkowo-Wschodniej.
Program realizowany jest w dwóch formułach. W jednej zajęcia prowadzą nauczyciele na podstawie przygotowanych materiałów dydaktycznych, w drugiej – studenci stomatologii, którzy przekazują dzieciom wiedzę w bezpośrednim kontakcie.
– Chętnie angażujemy się w działania edukacyjne i chcemy przekazywać dzieciom wiedzę w prosty, praktyczny sposób. Widzimy, że ciągle brakuje świadomości w zakresie podstawowej profilaktyki próchnicy. Im wcześniej pokażemy, na czym polega właściwa higiena jamy ustnej, tym większa szansa, że ta wiedza przełoży się na poprawne i trwałe nawyki zdrowotne – powiedział Tomasz Kinkel, narodowy koordynator ds. profilaktyki i wiceprzewodniczący Polskiego Towarzystwa Studentów Stomatologii.
Znaczenie zdrowia jamy ustnej dla całego organizmu
Specjaliści zwracają uwagę, że skutki nieleczonej próchnicy wykraczają poza samą jamę ustną. Stany zapalne mogą wpływać na funkcjonowanie innych narządów i zwiększać ryzyko chorób ogólnoustrojowych. W praktyce klinicznej leczenie ognisk zapalnych w jamie ustnej bywa warunkiem przeprowadzenia niektórych zabiegów, w tym procedur kardiologicznych. W przypadku dzieci konsekwencje mają również wymiar codzienny.
– Wiąże się to nie tylko z bólem i dyskomfortem, lecz także z częstszym występowaniem obniżonego nastroju, lęku, stresu i niższej samooceny. Dlatego profilaktykę i edukację warto traktować jako element troski o dobrostan dziecka, a nie wyłącznie o stan uzębienia – podkreśliła Joanna Bogdanowicz-Antos, prezeska Fundacji Zdrowego Postępu.
Program realizowany w województwie śląskim potrwa do czerwca 2026 roku. W tym czasie szkoły i przedszkola otrzymują materiały edukacyjne oraz wsparcie organizacyjne. Po zakończeniu pilotażu przewidziana jest jego ewaluacja z udziałem uczniów, rodziców i nauczycieli.
– Musimy się skupić na działaniach. Tym właśnie jest nasza koalicja i program pilotażowy. Cieszymy się, że zaczynamy w Bielsku-Białej, oczywiście będziemy też wyciągać wnioski, słuchać rodziców, będzie ankieta ewaluacyjna wśród dzieci. Bardzo nam zależy na tym, żeby ten program dalej rozwijać – zapowiada Agnieszka Kępińska-Sadowska.
Wyniki pilotażu mają stanowić podstawę do dalszych decyzji dotyczących ewentualnego rozszerzenia programu na inne regiony kraju.
– Zdrowe nawyki budowane od najmłodszych lat to konkretne korzyści na poziomie indywidualnym i społecznym. Programy profilaktyczne realizowane we współpracy sektora publicznego, ekspertów, organizacji społecznych i biznesu to inwestycja, która w dłuższej perspektywie może ograniczać koszty leczenia i wzmacniać kapitał społeczny. Dlatego potrzebujemy rozwiązań, które pozwolą skalować dobre praktyki – mówił Kacper Olejniczak, dyrektor Departamentu Ochrony Zdrowia Konfederacji Lewiatan.
Kwiecień – Miesiąc Świadomości Raka Jamy Ustnej
Najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi dotyczące próchnicy u dzieci i programu profilaktycznego
Jak często występuje próchnica u dzieci w Polsce?
Według dostępnych danych dotyczy ponad 80 proc. dzieci w wieku szkolnym.
W jakim wieku pojawia się próchnica najczęściej?
Pierwsze objawy mogą występować już u trzylatków, a w wieku 6–7 lat problem dotyczy większości dzieci.
Na czym polega program pilotażowy?
Program obejmuje zajęcia edukacyjne w szkołach i przedszkolach, uczące zasad higieny jamy ustnej i profilaktyki próchnicy.
Kto prowadzi zajęcia w ramach programu?
Zajęcia prowadzą nauczyciele na podstawie materiałów dydaktycznych lub studenci stomatologii.
Jak długo potrwa pilotaż?
Program zaplanowano do czerwca 2026 roku, po czym zostanie poddany ewaluacji.
Źródło: Agencja Newseria, Koalicja na rzecz Zdrowia Jamy Ustnej, materiały konferencyjne i raportowe (Health Inclusivity Index, AOTMiT)
