W 2025 roku Nagroda Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny została przyznana Mary E. Brunkow, Fredowi Ramsdellowi oraz Shimonowi Sakaguchiemu za badania nad mechanizmami obwodowej tolerancji immunologicznej. Laureaci zidentyfikowali komórki T-regulatorowe, zwane strażnikami układu odpornościowego, które kontrolują aktywność limfocytów autoreaktywnych i zapewniają równowagę immunologiczną. Odkrycie to stało się fundamentem dla rozwoju nowoczesnych terapii komórkowych, stosowanych w leczeniu chorób autoimmunologicznych, powikłań po przeszczepach oraz niektórych chorób nowotworowych.
Limfocyty T-regulatorowe (Treg) pełnią niezwykle istotną rolę w ochronie organizmu przed autoagresją, kontrolując komórki, które wymykają się mechanizmom kontroli w grasicy i mogą atakować własne tkanki. Dzięki ich działaniu możliwe jest utrzymanie tolerancji immunologicznej, czyli zdolności organizmu do rozpoznawania własnych komórek jako „bezpiecznych”. W przypadku zaburzeń funkcji tych komórek rozwijają się choroby autoimmunologiczne, takie jak cukrzyca typu pierwszego, stwardnienie rozsiane czy choroba Hashimoto, a także problemy związane z przeszczepami narządów i szpiku, gdzie brak kontroli nad odpowiedzią immunologiczną może prowadzić do poważnych powikłań.
Znaczenie odkryć dla rozwoju terapii komórkowych
Prof. Natalia Marek-Trzonkowska z Międzynarodowego Centrum Badań nad Szczepionkami Przeciwnowotworowymi Uniwersytetu Gdańskiego podkreśla, że odkrycia noblistów umożliwiły budowę całego spektrum terapii opartych na limfocytach Treg. Badania te pokazały, że komórki te krążą w całym organizmie, patrolując tkanki i eliminując potencjalnie niebezpieczne, autoreaktywne limfocyty. W kontekście klinicznym umożliwiło to rozwój terapii komórkowych zarówno w leczeniu chorób autoimmunologicznych, jak i w transplantologii.
Zespół prof. Piotra Trzonkowskiego i prof. Natalii Marek-Trzonkowskiej po raz pierwszy w historii wykorzystał komórki Treg w terapii człowieka. Najpierw były one stosowane u pacjentów po przeszczepie szpiku kostnego w celu ograniczenia powikłań i wzmocnienia tolerancji immunologicznej, następnie w leczeniu cukrzycy typu pierwszego i stwardnienia rozsianego. Wcześniejsze badania bezpieczeństwa były prowadzone nawet na samych naukowcach, co pozwoliło zweryfikować efektywność i bezpieczeństwo terapii przed zastosowaniem jej u pacjentów.
Odkrycia noblistów położyły również podwaliny pod rozwój terapii genowych. W chorobach, w których limfocyty Treg są niedoborowe lub nieprawidłowo funkcjonują, istnieje możliwość modyfikacji genetycznej komórek w celu przywrócenia prawidłowej tolerancji immunologicznej. Takie podejście jest szczególnie obiecujące w leczeniu wrodzonych niedoborów odporności, a także w cukrzycy typu pierwszego czy stwardnieniu rozsianym, gdzie odpowiednio ukierunkowana terapia komórkowa może zahamować lub cofnąć postęp choroby.
Prof. Trzonkowski: choroby autoimmunologiczne są coraz częstsze, ale w medycynie zachodzi rewolucja
Limfocyty T-regulatorowe w chorobach autoimmunologicznych i nowotworowych
Równowaga immunologiczna, nad którą czuwają limfocyty Treg, ma również znaczenie w onkologii. W nowotworach nadmierna aktywność Treg może ograniczać reakcję układu odpornościowego wobec komórek nowotworowych, co pozwala guzom rozwijać się i unikać eliminacji immunologicznej. Dlatego w terapii onkologicznej podejście jest odwrotne – celem jest hamowanie proliferacji Treg, aby wzmocnić odpowiedź organizmu na komórki nowotworowe. W praktyce oznacza to konieczność precyzyjnego modulowania układu odpornościowego, tak aby zachować równowagę między ochroną przed autoagresją a skuteczną reakcją antynowotworową.
Terapie komórkowe oparte na Treg wykazały skuteczność nie tylko w cukrzycy typu 1 czy stwardnieniu rozsianym, ale także w ograniczaniu powikłań po przeszczepach szpiku, takich jak choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi. Zastosowanie limfocytów Treg pozwala na zmniejszenie toksyczności terapii immunosupresyjnych i zwiększenie skuteczności leczenia, co stanowi znaczący krok naprzód w medycynie transplantacyjnej.
Przyszłość terapii komórkowych i znaczenie badań noblistów
Badania nad limfocytami Treg prowadzone przez zespół prof. Trzonkowskiego i prof. Marek-Trzonkowskiej pokazują, że mimo wysokich kosztów i wymagań laboratoryjnych, terapie komórkowe mają ogromny potencjał kliniczny. Nagroda Nobla podkreśla znaczenie badań fundamentalnych, które tworzą podstawę dla rozwoju nowych terapii. Eksperci mają nadzieję, że wyróżnienie to wzmocni zainteresowanie i finansowanie badań nad terapiami komórkowymi, co może przyspieszyć wdrażanie innowacyjnych rozwiązań w leczeniu chorób autoimmunologicznych, nowotworowych i powikłań po przeszczepach.
Odkrycia noblistów umożliwiają nie tylko tworzenie nowych terapii, ale także lepsze zrozumienie mechanizmów działania układu odpornościowego. W przyszłości rozwój badań nad limfocytami Treg może prowadzić do terapii genowych, które przywrócą prawidłową tolerancję immunologiczną w chorobach wrodzonych, ograniczą autoimmunizację i zwiększą skuteczność leczenia chorób przewlekłych.
Tolerancja immunologiczna i przełom noblowski: klucz do leczenia chorób autoimmunologicznych
Najczęściej zadawane pytania
Czym są limfocyty T-regulatorowe i jak działają?
Limfocyty T-regulatorowe (Treg) kontrolują układ odpornościowy, eliminując komórki autoreaktywne i utrzymując tolerancję immunologiczną, dzięki czemu chronią organizm przed chorobami autoimmunologicznymi.
Jakie choroby wynikają z dysfunkcji limfocytów Treg?
Niedobór lub nieprawidłowe działanie Treg prowadzi do chorób autoimmunologicznych, takich jak cukrzyca typu pierwszego, stwardnienie rozsiane, choroba Hashimoto, a także powikłań po przeszczepach i niektórych chorób nowotworowych.
Jak odkrycia noblistów wpłynęły na rozwój terapii?
Odkrycia umożliwiły rozwój terapii komórkowych i genowych, które przywracają prawidłową funkcję układu odpornościowego, ograniczają autoimmunizację i zwiększają skuteczność leczenia powikłań po przeszczepach.
Czy limfocyty Treg mają znaczenie w onkologii?
Tak, w nowotworach nadmierna aktywność Treg może osłabiać odpowiedź immunologiczną wobec komórek nowotworowych, dlatego w terapii onkologicznej celem jest modulowanie ich aktywności, aby poprawić skuteczność leczenia.
Czy terapie komórkowe są bezpieczne?
Badania przedkliniczne i kliniczne wykazały, że terapie oparte na Treg są bezpieczne, pod warunkiem odpowiedniego przygotowania i kontroli laboratoryjnej. Zespół prof. Trzonkowskiego testował bezpieczeństwo komórek nawet na sobie, co pozwoliło potwierdzić ich skuteczność przed podaniem pacjentom.
Prof. Piotr Trzonkowski o medycznym Noblu: odkrycie porównywalne do penicyliny
Źródło: Nauka w Polsce
