Anafilaksja jest gwałtowną, ogólnoustrojową reakcją nadwrażliwości, która może w krótkim czasie doprowadzić do zaburzeń oddychania, spadku ciśnienia tętniczego, utraty przytomności, a w najcięższych przypadkach — do zatrzymania krążenia. Objawy nie zawsze pojawiają się w tej samej kolejności i nie u każdego chorego obejmują skórę. Dlatego o zagrożeniu może świadczyć zarówno nagły obrzęk języka i duszność, jak i szybko narastające osłabienie po kontakcie z pokarmem, lekiem lub jadem owada.
W przypadku podejrzenia anafilaksji nie należy czekać na rozwój pełnego zestawu objawów. Podstawą postępowania jest jak najszybsze podanie adrenaliny domięśniowo, jeżeli chory ma przeznaczony dla siebie autowstrzykiwacz lub ampułkostrzykawkę, oraz wezwanie zespołu ratownictwa medycznego pod numerem 112 albo 999. Adrenalina jest lekiem pierwszego wyboru, a lek przeciwhistaminowy nie może zastąpić jej w leczeniu ciężkiej reakcji.
Czym jest anafilaksja?
Anafilaksja to ciężka, szybko rozwijająca się reakcja nadwrażliwości, która może zagrażać życiu. Najczęściej rozpoczyna się w ciągu kilku lub kilkunastu minut od kontaktu z czynnikiem wywołującym, chociaż tempo rozwoju objawów może być różne. Im gwałtowniej narastają dolegliwości, tym mniej czasu pozostaje na skuteczną reakcję.
Do częstych przyczyn anafilaksji należą pokarmy, leki oraz jady owadów błonkoskrzydłych, między innymi pszczół i os. Reakcję mogą wywołać także inne czynniki, zależnie od indywidualnej nadwrażliwości chorego. Sam fakt wcześniejszego łagodnego przebiegu alergii nie pozwala z całkowitą pewnością przewidzieć, jak będzie wyglądała następna reakcja.
Anafilaksja i wstrząs anafilaktyczny nie są określeniami całkowicie równoznacznymi. Anafilaksja może obejmować drogi oddechowe, oddychanie lub układ krążenia, zanim dojdzie do wyraźnego spadku ciśnienia. O wstrząsie anafilaktycznym mówi się wówczas, gdy w przebiegu reakcji dochodzi do ciężkich zaburzeń krążenia i niedostatecznego zaopatrzenia tkanek w krew oraz tlen.
Pierwsze objawy ciężkiej reakcji alergicznej
Początek anafilaksji bywa niepozorny. Chory może początkowo zgłaszać świąd dłoni, stóp, skóry głowy lub podniebienia, uczucie gorąca, niepokój albo dziwny metaliczny smak w ustach. Następnie dolegliwości mogą szybko obejmować kolejne narządy.
Na skórze mogą pojawić się pokrzywka, rozlane zaczerwienienie, intensywny świąd oraz obrzęk. Charakterystyczne bąble pokrzywkowe mogą przypominać zmiany powstające po kontakcie z pokrzywą. Obrzęk często obejmuje powieki, wargi i twarz.
Objawy skórne są częste, ale ich brak nie wyklucza anafilaksji. Ciężka reakcja może przebiegać przede wszystkim z dusznością, obrzękiem gardła albo zaburzeniami krążenia, bez widocznej pokrzywki. Z tego powodu oczekiwanie na wysypkę może opóźnić rozpoznanie stanu zagrożenia życia.
Obrzęk języka i gardła — sygnały zagrożenia drożności dróg oddechowych
Szczególnie niebezpieczne są objawy wskazujące na obrzęk górnych dróg oddechowych. Należą do nich obrzęk języka, uczucie zaciskania lub przeszkody w gardle, trudności w przełykaniu, ślinienie się, zmiana głosu, chrypka oraz głośny, świszczący dźwięk pojawiający się podczas wdechu.
Chory może mieć trudność z wypowiedzeniem całego zdania, odruchowo chwytać się za szyję albo sygnalizować, że gardło „się zamyka”. Obrzęk warg lub języka może szybko narastać. Są to objawy wymagające natychmiastowego działania, ponieważ postępujący obrzęk może ograniczyć przepływ powietrza.
Nie należy czekać, aż osoba z reakcją alergiczną całkowicie straci możliwość oddychania. Już narastająca chrypka, uczucie ucisku w gardle albo obrzęk języka po kontakcie z możliwym alergenem powinny być traktowane jako poważne sygnały ostrzegawcze.
Duszność, świsty i nasilony kaszel
Anafilaksja może obejmować również dolne drogi oddechowe. Pojawiają się wtedy duszność, świsty słyszalne podczas oddychania, napadowy kaszel, przyspieszony oddech, uczucie ucisku w klatce piersiowej oraz trudność z nabraniem powietrza.
W miarę pogarszania się stanu chory może mówić coraz krótszymi zdaniami, stawać się niespokojny lub przeciwnie — senny i słabo reagujący na otoczenie. Sine zabarwienie ust lub skóry świadczy o poważnym niedotlenieniu i wymaga natychmiastowej pomocy medycznej.
U osoby chorującej na astmę objawy mogą początkowo przypominać zaostrzenie choroby. Jeżeli jednak duszność pojawia się nagle po spożyciu określonego pokarmu, przyjęciu leku, użądleniu albo kontakcie z innym podejrzanym czynnikiem, trzeba brać pod uwagę anafilaksję. Sam lek wziewny stosowany w astmie nie zastępuje adrenaliny w leczeniu reakcji anafilaktycznej.
Nagłe osłabienie, zawroty głowy i utrata przytomności
Ciężka reakcja alergiczna może prowadzić do rozszerzenia naczyń krwionośnych i gwałtownego spadku ciśnienia tętniczego. Chory staje się wtedy blady, spocony i wyraźnie osłabiony. Może zgłaszać zawroty głowy, kołatanie serca, zaburzenia widzenia, uczucie omdlewania lub nagłą potrzebę położenia się.
W najcięższych przypadkach dochodzi do splątania, utraty przytomności, drgawek, niewyczuwalnego tętna i zatrzymania krążenia. Objawy te mogą pojawić się nawet bez nasilonej wysypki czy obrzęku twarzy.
Szczególnie niebezpiecznym błędem jest pozwolenie choremu na samodzielne chodzenie lub gwałtowne wstawanie. Przy znacznym spadku ciśnienia pionizacja może dodatkowo pogorszyć dopływ krwi do serca i mózgu.
Ból brzucha, wymioty i inne objawy ze strony przewodu pokarmowego
Anafilaksja może wywoływać silny, kurczowy ból brzucha, nudności, powtarzające się wymioty oraz biegunkę. Dolegliwości te bywają szczególnie wyraźne w reakcjach na pokarmy, ale mogą wystąpić również po ekspozycji na inne alergeny.
Pojedyncze nudności nie muszą oznaczać anafilaksji. Niepokój powinno jednak wzbudzić nagłe pojawienie się intensywnych objawów brzusznych razem z pokrzywką, obrzękiem, dusznością, chrypką, zawrotami głowy albo wyraźnym osłabieniem.
O ciężkiej reakcji może świadczyć także szybkie zajęcie kilku układów jednocześnie, na przykład wystąpienie pokrzywki i wymiotów po spożyciu alergenu albo obrzęku twarzy połączonego z kaszlem i dusznością.
Czy anafilaksja zawsze powoduje wysypkę?
Nie. Zmiany skórne są częstym i łatwo zauważalnym objawem, ale anafilaksja może przebiegać bez pokrzywki, zaczerwienienia czy świądu. Najważniejsze znaczenie ma ocena drożności dróg oddechowych, oddychania i krążenia.
Jeżeli po kontakcie z prawdopodobnym alergenem pojawia się nagła duszność, obrzęk języka lub gardła, utrata przytomności albo znaczne osłabienie, brak wysypki nie powinien opóźniać wezwania pomocy i zastosowania adrenaliny.
Podobnie sama pokrzywka, bez duszności, obrzęku gardła, zaburzeń krążenia czy innych objawów ogólnych, nie zawsze oznacza anafilaksję. Stan chorego trzeba jednak uważnie obserwować, ponieważ reakcja może się rozwijać.
Co zrobić przy podejrzeniu anafilaksji?
W przypadku objawów wskazujących na anafilaksję należy działać natychmiast. Jeżeli chory ma przepisany autowstrzykiwacz lub ampułkostrzykawkę z adrenaliną, lek powinien zostać użyty zgodnie z instrukcją i indywidualnym planem postępowania. Adrenalinę podaje się domięśniowo w zewnętrzną część uda, także przez odzież, jeżeli dopuszcza to instrukcja danego urządzenia. Nie należy zwlekać z jej zastosowaniem do czasu przyjazdu pogotowia.
Po podaniu adrenaliny trzeba wezwać pomoc pod numerem 112 lub 999 i wyraźnie poinformować dyspozytora o podejrzeniu anafilaksji. Nawet jeżeli objawy zaczynają ustępować, chory wymaga oceny medycznej, ponieważ dolegliwości mogą ponownie się nasilić.
Osobę z objawami zaburzeń krążenia należy ułożyć płasko, najlepiej z uniesionymi nogami. Nie wolno pozwalać jej wstawać ani chodzić. Jeżeli głównym problemem jest nasilona duszność, chory może wymagać pozycji z uniesionym tułowiem, która ułatwi oddychanie, ale nie powinien samodzielnie stać. Kobietę w zaawansowanej ciąży należy ułożyć na lewym boku.
Jeżeli można to zrobić bezpiecznie, należy przerwać kontakt z czynnikiem wywołującym, na przykład usunąć żądło owada. Nie wolno jednak tracić czasu na poszukiwanie alergenu kosztem podania adrenaliny i wezwania pomocy.
Gdy objawy nie ustępują, a chory dysponuje drugim autowstrzykiwaczem, kolejną dawkę adrenaliny można zastosować zgodnie z zaleceniem lekarza, instrukcją urządzenia oraz wskazówkami dyspozytora. Aktualne wytyczne resuscytacyjne dla personelu medycznego wskazują na możliwość powtórzenia domięśniowej dawki adrenaliny po około pięciu minutach przy braku poprawy.
Jeżeli poszkodowany jest nieprzytomny, ale oddycha prawidłowo, należy kontrolować jego oddech i postępować zgodnie z instrukcjami dyspozytora. W przypadku braku prawidłowego oddechu trzeba rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową i kontynuować ją do przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego lub powrotu oznak życia.
Dlaczego lek przeciwhistaminowy nie wystarcza?
Leki przeciwhistaminowe mogą zmniejszać świąd, pokrzywkę oraz inne objawy skórne, ale nie działają wystarczająco szybko na obrzęk dróg oddechowych, ciężką duszność ani spadek ciśnienia. Nie są więc lekiem pierwszego wyboru w anafilaksji i ich podanie nie może opóźniać zastosowania adrenaliny.
Podobna zasada dotyczy glikokortykosteroidów. W określonych sytuacjach mogą być podawane przez personel medyczny jako element dalszego leczenia, ale nie zastępują adrenaliny w pierwszych minutach ciężkiej reakcji.
Kto powinien mieć przy sobie adrenalinę?
Osoby, u których wcześniej rozpoznano anafilaksję lub stwierdzono istotne ryzyko jej wystąpienia, powinny otrzymać od lekarza indywidualne zalecenia, receptę na odpowiedni preparat adrenaliny oraz instruktaż jego użycia. Preparat powinien znajdować się w miejscu łatwo dostępnym, mieć ważny termin przydatności i być przechowywany zgodnie z informacją producenta.
Warto, aby rodzina, opiekunowie, nauczyciele lub współpracownicy osoby zagrożonej anafilaksją wiedzieli, gdzie znajduje się lek oraz jak wygląda autowstrzykiwacz. W sytuacji krytycznej czas potrzebny na szukanie urządzenia lub czytanie instrukcji po raz pierwszy może opóźnić pomoc.
Po przebytej ciężkiej reakcji konieczna jest konsultacja lekarska, a zależnie od sytuacji również diagnostyka alergologiczna. Jej celem jest ustalenie prawdopodobnego czynnika wywołującego, ocena ryzyka kolejnych reakcji i przygotowanie indywidualnego planu postępowania.
Co to oznacza dla pacjenta?
Osoba zagrożona anafilaksją powinna znać swoje alergeny, pierwsze objawy reakcji oraz sposób użycia przepisanego urządzenia z adrenaliną. Lek musi być dostępny natychmiast, a nie pozostawiony w domu, samochodzie lub bagażu, do którego trudno się dostać.
Najważniejszą zasadą jest szybkie rozpoznanie objawów dotyczących gardła, oddychania i krążenia. Nagła chrypka, obrzęk języka, duszność, omdlenie albo gwałtowne osłabienie po kontakcie z możliwym alergenem wymagają natychmiastowej reakcji. W sytuacji podejrzenia anafilaksji większym zagrożeniem jest opóźnienie podania zaleconej adrenaliny niż jej szybkie zastosowanie zgodnie z instrukcją.
Pacjent powinien także regularnie sprawdzać termin ważności preparatu, przećwiczyć używanie urządzenia treningowego, jeżeli jest dostępne, oraz omówić z lekarzem, czy powinien nosić jedną czy więcej dawek. Indywidualne zalecenia mają pierwszeństwo przed ogólnymi informacjami edukacyjnymi.
Jak szybko pojawiają się objawy anafilaksji?
Najczęściej rozwijają się w ciągu kilku lub kilkunastu minut od kontaktu z alergenem, ale czas wystąpienia i tempo narastania objawów mogą być różne. Gwałtowny początek wymaga szczególnie szybkiego działania.
Czy anafilaksja może wystąpić bez pokrzywki?
Tak. Ciężka reakcja może obejmować drogi oddechowe lub układ krążenia bez widocznych zmian skórnych. Brak wysypki nie wyklucza stanu zagrożenia życia.
Jakie objawy są najbardziej niebezpieczne?
Do objawów alarmowych należą obrzęk języka lub gardła, chrypka, trudności w przełykaniu, duszność, świsty, sinienie, gwałtowne osłabienie, spadek ciśnienia, splątanie i utrata przytomności.
Czy przy samej pokrzywce należy użyć adrenaliny?
Sama ograniczona pokrzywka nie zawsze oznacza anafilaksję. Decyzję należy podejmować zgodnie z planem przygotowanym przez lekarza. Pojawienie się objawów ze strony dróg oddechowych, oddychania lub krążenia jest wskazaniem do natychmiastowego działania.
Czy zamiast adrenaliny można podać lek przeciwalergiczny?
Nie. Lek przeciwhistaminowy może łagodzić objawy skórne, ale nie zastępuje adrenaliny w leczeniu ciężkiej reakcji i nie powinien opóźniać jej podania.
Czy po podaniu adrenaliny trzeba wzywać karetkę?
Tak. Po zastosowaniu adrenaliny należy zadzwonić pod numer 112 lub 999, nawet gdy stan chorego szybko się poprawia. Objawy mogą powrócić, a pacjent wymaga oceny medycznej.
Czy chory może sam dojść do karetki?
Nie powinien samodzielnie chodzić ani gwałtownie wstawać. Przy anafilaksji i spadku ciśnienia pionizacja może pogorszyć stan. Pozycję należy dostosować do objawów i wskazówek dyspozytora.
Czy pierwsza anafilaksja może wystąpić u osoby, która wcześniej miała tylko łagodne objawy alergii?
Tak. Przebieg kolejnej reakcji nie musi być identyczny jak poprzedni. Dlatego po podejrzeniu alergii i wystąpieniu objawów ogólnych potrzebna jest ocena lekarska.
Co zrobić, gdy nie wiadomo, co wywołało reakcję?
Nie należy opóźniać pomocy na czas poszukiwania przyczyny. Najpierw trzeba zabezpieczyć chorego, zastosować zaleconą adrenalinę i wezwać zespół ratownictwa medycznego. Ustalenie czynnika wywołującego jest zadaniem późniejszej diagnostyki.
Wstrząs anafilaktyczny u dzieci: adrenalina w szkołach może uratować życie
Prof. Teresa Jackowska: adrenalina powinna być dostępna w każdej szkole
