Karl Deisseroth, Peter Hegemann i Georg Nagel zostali laureatami Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny w 2026 roku za odkrycia dotyczące aktywowanych światłem kanałów jonowych i rozwój optogenetyki. Dzięki stworzonemu przez nich podejściu naukowcy mogą precyzyjnie wpływać na aktywność wybranych komórek nerwowych za pomocą światła i obserwować, jak zmienia się funkcjonowanie całych obwodów neuronalnych. Eksperci komentujący tegoroczny Nobel podkreślają jednak, że znaczenie nagrodzonej technologii polega przede wszystkim na tym, że pozwala znacznie dokładniej badać mózg. Od narzędzia eksperymentalnego do terapii stosowanej u pacjenta nadal prowadzi długa droga.
Komitet Noblowski ogłosił 5 października 2026 roku, że Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny otrzymują Karl Deisseroth, Peter Hegemann i Georg Nagel. Laureatów uhonorowano za przełomowe badania dotyczące aktywowanych światłem kanałów jonowych i optogenetyki. Jak podaje Uniwersytet Warszawski, opracowane przez naukowców metody umożliwiły niezwykle precyzyjne kontrolowanie aktywności wybranych komórek światłem, co zasadniczo zmieniło możliwości prowadzenia badań nad układem nerwowym.
W przypadku tegorocznego Nobla trudno wskazać jeden lek, procedurę medyczną czy terapię, z której pacjent może już dziś skorzystać. Nagrodzono przede wszystkim narzędzie badawcze. Jego znaczenie wynika z możliwości zadawania pytań, na które wcześniej neurobiologia nie potrafiła odpowiedzieć z podobną dokładnością: co stanie się z zachowaniem organizmu, jeżeli pobudzona zostanie konkretna populacja neuronów? Czy dana grupa komórek jest związana z określoną reakcją? Jak poszczególne obwody mózgu uczestniczą w powstawaniu emocji, zachowania czy pamięci?
Pomysł przyszedł z natury
Jednym z najbardziej interesujących elementów historii optogenetyki jest źródło mechanizmu, który naukowcy później wykorzystali w badaniach układu nerwowego. Nie został on od początku skonstruowany w laboratorium. Jego podstaw dostarczyła natura.
Dr hab. Anna Malik, prof. ucz. z Instytutu Biologii Rozwoju i Nauk Biomedycznych Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, wyjaśniała podczas Tygodnia Noblowskiego UW, że naukowcy odkryli u glonów znajdujące się na powierzchni komórek białka reagujące na światło. Odpowiedź na bodziec świetlny prowadzi do przepływu jonów, a w konsekwencji może powodować powstanie impulsu elektrycznego.
Mechanizm, który w świecie glonów pełni określoną funkcję biologiczną, został następnie wykorzystany jako niezwykle precyzyjne narzędzie eksperymentalne.
– Białko to zyskało zastosowanie w nowoczesnych narzędziach badawczych, w szczególności w neurobiologii. Jeśli podobne białko wprowadzimy do konkretnej grupy neuronów w mózgu myszy, możemy pobudzić światłem te komórki i sprawdzić, jaki to ma wpływ na przykład na zachowanie zwierzęcia – tłumaczyła dr hab. Anna Malik.
W praktyce oznacza to, że badacz może sprawić, aby określona grupa neuronów stała się wrażliwa na światło. Następnie, dostarczając odpowiedni bodziec świetlny, może wpływać na aktywność właśnie tych komórek i obserwować skutki. Zyskuje więc możliwość nie tylko rejestrowania aktywności mózgu, ale także prowadzenia kontrolowanego eksperymentu, w którym określony element sieci neuronalnej zostaje pobudzony, a jego rola może być oceniana na podstawie następujących później zmian.
Nie tylko obserwować mózg, ale ingerować w pracę wybranych neuronów
To właśnie możliwość precyzyjnego wpływania na aktywność określonych komórek jest jednym z powodów, dla których optogenetyka stała się tak ważnym narzędziem współczesnej neurobiologii.
Mózg składa się z ogromnej liczby komórek tworzących rozbudowane sieci. Samo stwierdzenie, że podczas określonego zachowania aktywny jest konkretny obszar, nie musi jeszcze oznaczać, że znajdujące się tam neurony odpowiadają za daną reakcję. Aby dokładniej poznać zależności przyczynowe, potrzebne są metody pozwalające wpływać na pracę konkretnych elementów tych sieci.
Optogenetyka dała naukowcom taką możliwość z nieosiągalną wcześniej precyzją. Dzięki niej można badać wybrane grupy neuronów zamiast oddziaływać jednocześnie na znacznie większy obszar mózgu.
Dr hab. Anna Malik zwracała uwagę, że technologia ta umożliwiła dokładniejsze poznanie funkcji określonych części mózgu w badaniach dotyczących m.in. lęku, uzależnień czy depresji.
– Dzięki tym badaniom bardzo dokładnie poznaliśmy funkcje konkretnych części mózgu, na przykład przy reakcjach lękowych, przy uzależnieniach, albo przy depresjach. Czyli jakby wiemy już przynajmniej, która część mózgu i które neurony odpowiadają za konkretne schorzenia. To otwiera drogę do dalszych badań nad terapiami – powiedziała badaczka.
Nie oznacza to jednak, że optogenetyka stała się obecnie metodą leczenia tych chorób. Jej znaczenie polega przede wszystkim na możliwości badania mechanizmów biologicznych i zależności pomiędzy aktywnością określonych neuronów a obserwowanymi reakcjami organizmu.
Neuron naturalnie nie reaguje na światło
Istotę nagrodzonego osiągnięcia dobrze pokazuje jeszcze jeden element. Pobudzanie typowej komórki nerwowej światłem nie jest naturalnym sposobem sterowania pracą mózgu.
Dr hab. n. med. Bartłomiej Kisiel z Centrum Wsparcia Badań Klinicznych Wojskowego Instytutu Medycznego – Państwowego Instytutu Badawczego zwracał uwagę, że w organizmie człowieka struktury reagujące na światło występują m.in. w siatkówce oka. Neurony w mózgu nie są jednak naturalnie wyposażone w mechanizm pozwalający włączyć je za pomocą skierowanej na nie wiązki światła.
Dopiero wykorzystanie światłoczułych cząsteczek pozwoliło stworzyć eksperymentalny układ, w którym sygnał świetlny może regulować aktywność wybranych neuronów. Właśnie połączenie biologii molekularnej, wiedzy o kanałach jonowych i możliwości kontrolowanego pobudzania komórek doprowadziło do powstania nowego sposobu badania układu nerwowego.
Jednocześnie, jak zaznaczył dr hab. Bartłomiej Kisiel, droga od eksperymentu laboratoryjnego do łóżka chorego pozostaje daleka. Jest to szczególnie ważne w dyskusji o potencjalnych zastosowaniach optogenetyki, ponieważ spektakularna możliwość „sterowania neuronami światłem” może sugerować znacznie bliższą perspektywę zastosowań terapeutycznych, niż wynika to z obecnego stanu badań.
Nobel także za znaczenie badań podstawowych
Tegoroczny wybór Komitetu Noblowskiego zwraca uwagę również z innego powodu. Przełomowe odkrycie medyczne nie zawsze musi oznaczać natychmiastowe pojawienie się nowej terapii. Czasami najważniejszą zmianą okazuje się stworzenie metody, dzięki której można lepiej poznać mechanizmy choroby i dopiero na tej podstawie projektować kolejne badania.
Na ten aspekt zwrócił uwagę dr hab. Jakub Drożak, prof. ucz. z Instytutu Biochemii Wydziału Biologii UW.
– Kanały jonowe, które zostały praktycznie wykorzystane przez dzisiejszych laureatów Nagrody Nobla, zostały wytworzone przez naturę w glonach i miały służyć – i służą – tym glonom do wykrywania światła. A ten kanał został przez naukowców wykorzystany do stworzenia genialnego narzędzia do badania funkcjonowania ludzkich neuronów, ale także innych komórek – podsumował prof. Drożak.
W jego ocenie tegoroczna nagroda przypomina o znaczeniu badań podstawowych. Wiedza, która w momencie odkrycia może nie mieć bezpośredniego zastosowania klinicznego, po latach może stać się podstawą technologii zmieniającej sposób prowadzenia badań medycznych.
– Wykorzystanie tej wiedzy, którą zdobywamy cały czas za pomocą tego narzędzia, zaowocuje nowymi terapiami, a przede wszystkim lepszym poznaniem mózgu i funkcjonowania układu nerwowego – powiedział prof. Drożak.
Od poznania mechanizmu do leczenia droga bywa długa
Optogenetyka już zmieniła sposób prowadzenia wielu badań nad funkcjonowaniem układu nerwowego. Umożliwia analizowanie zależności pomiędzy konkretnymi populacjami neuronów a zachowaniem oraz procesami zachodzącymi w mózgu. Uniwersytet Warszawski wskazuje, że osiągnięcia tegorocznych noblistów przyczyniły się do lepszego poznania mechanizmów związanych z pamięcią, emocjami, procesami poznawczymi i zachowaniem.
Nie należy jednak stawiać znaku równości pomiędzy możliwością badania mechanizmu choroby a możliwością jego wykorzystania w rutynowej terapii. Z punktu widzenia medycyny klinicznej konieczne jest nie tylko udowodnienie, że określonymi komórkami można sterować, lecz także opracowanie sposobu bezpiecznego i precyzyjnego wykorzystania podobnego mechanizmu u człowieka.
Dlatego Nobel z medycyny w 2026 roku jest przede wszystkim nagrodą za zmianę sposobu, w jaki można zadawać pytania o funkcjonowanie mózgu. Deisseroth, Hegemann i Nagel pokazali, że mechanizm biologiczny istniejący w zupełnie innym organizmie można wykorzystać do budowy narzędzia pozwalającego badać jedną z najbardziej skomplikowanych struktur biologicznych – sieci neuronalne.
Tydzień Noblowski Uniwersytetu Warszawskiego, podczas którego komentowano tegoroczne wyróżnienie, odbywa się od 5 do 12 października 2026 roku. W komentarzach dotyczących Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny uczestniczyli eksperci Uniwersytetu Warszawskiego oraz Wojskowego Instytutu Medycznego – PIB.
Czytaj także: Nowotwory mózgu – dlaczego glejaki wciąż należą do najtrudniejszych wyzwań onkologii
Nagroda Nobla za optogenetykę nie oznacza pojawienia się nowej terapii, którą można obecnie zastosować w leczeniu chorób neurologicznych czy psychiatrycznych. Nagrodzona metoda jest przede wszystkim zaawansowanym narzędziem badawczym. Jej znaczenie dla przyszłych pacjentów może wynikać z tego, że pozwala naukowcom dokładniej badać funkcjonowanie poszczególnych obwodów mózgu oraz mechanizmy związane z chorobami układu nerwowego. Taka wiedza może w przyszłości pomagać w poszukiwaniu nowych sposobów leczenia, ale obecnego Nobla nie należy interpretować jako zapowiedzi szybkiego wprowadzenia „leczenia światłem” do codziennej praktyki klinicznej.
Kto otrzymał Nagrodę Nobla z medycyny w 2026 roku?
Laureatami zostali Karl Deisseroth, Peter Hegemann i Georg Nagel. Nagrodę przyznano za odkrycia dotyczące aktywowanych światłem kanałów jonowych i optogenetyki.
Czym jest optogenetyka?
To metoda badawcza pozwalająca wpływać na aktywność wybranych komórek, w tym neuronów, za pomocą światła po wcześniejszym wyposażeniu ich w odpowiednie światłoczułe białka.
Dlaczego optogenetyka jest ważna w badaniach mózgu?
Pozwala precyzyjniej sprawdzać, jak konkretne grupy neuronów uczestniczą w określonych procesach i zachowaniach. Dzięki temu możliwe jest badanie zależności, których wcześniej nie można było analizować z podobną dokładnością.
Czy optogenetyka jest już stosowana w leczeniu pacjentów z depresją lub innymi chorobami mózgu?
Tegoroczny Nobel dotyczy przede wszystkim znaczenia optogenetyki jako narzędzia badawczego. Eksperci podkreślają, że droga do szerokiego zastosowania tej technologii przy łóżku pacjenta pozostaje daleka.
Co wspólnego z optogenetyką mają glony?
To właśnie występujące u glonów światłoczułe kanały jonowe stały się podstawą mechanizmu wykorzystanego następnie przez naukowców do kontrolowania aktywności określonych komórek za pomocą światła.
Źródło: Centrum Współpracy i Dialogu Uniwersytetu Warszawskiego. Nauka w Polsce























































