Dwie cząsteczki mogą mieć identyczny skład chemiczny, a mimo to zupełnie inaczej oddziaływać na organizm. Jedna może wykazywać działanie lecznicze, druga być mniej skuteczna, nieaktywna albo powodować działania niepożądane. Umiejętność kontrolowania przestrzennej budowy takich cząsteczek ma ogromne znaczenie w projektowaniu i produkcji leków. Właśnie za odkrycia dotyczące tego procesu Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii w 2026 roku otrzymali Henri B. Kagan i Kenso Soai.
7 października 2026 roku Królewska Szwedzka Akademia Nauk ogłosiła laureatów tegorocznej Nagrody Nobla w dziedzinie chemii. Wyróżnienie przyznano francuskiemu chemikowi Henriemu B. Kaganowi oraz japońskiemu badaczowi Kenso Soaiowi za odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej.
Za tym specjalistycznym określeniem kryją się badania nad sposobami kontrolowania reakcji chemicznych, tak aby otrzymywać przede wszystkim jedną, ściśle określoną przestrzenną postać cząsteczki. Jest to szczególnie istotne w farmacji, ponieważ właściwości substancji czynnej zależą nie tylko od jej składu, ale również od ułożenia atomów w przestrzeni.
Znaczenie odkryć noblistów wykracza poza produkcję leków. Ich prace pomogły lepiej zrozumieć jedno z podstawowych zjawisk chemii i biologii: dlaczego w organizmach żywych określone cząsteczki występują niemal wyłącznie w jednej z dwóch możliwych form przestrzennych. Badania te mają również zastosowanie w syntezie substancji zapachowych, smakowych oraz materiałów o określonych właściwościach chemicznych.
Dwie cząsteczki o takim samym składzie, ale różnym działaniu
Aby zrozumieć znaczenie odkryć tegorocznych noblistów, trzeba wyjaśnić pojęcie chiralności. W chemii oznacza ono właściwość cząsteczki, która może występować w dwóch formach będących swoimi lustrzanymi odbiciami. Takich form nie można jednak nałożyć na siebie w taki sposób, aby wszystkie odpowiadające sobie elementy pokrywały się dokładnie. Najprostszym porównaniem są prawa i lewa dłoń. Obie mają taką samą budowę, ale nie są identyczne. Podobna sytuacja występuje w przypadku niektórych związków chemicznych. Dwie cząsteczki mogą zawierać te same atomy, połączone w tej samej kolejności, lecz różnić się ich trójwymiarowym rozmieszczeniem. Takie odmiany nazywa się enancjomerami. – Są swoim lustrzanym odbiciem, ale nie są takie same. Takie cząsteczki mają inne właściwości, chociaż mają taki sam skład chemiczny – wyjaśniła w rozmowie z Nauka w Polsce dr hab. Monika Kalinowska, prof. Politechniki Białostockiej z Wydziału Budownictwa i Nauk o Środowisku.
Zjawisko chiralności występuje powszechnie w przyrodzie. Aminokwasy budujące białka organizmów żywych należą niemal wyłącznie do szeregu L, natomiast cukry obecne w wielu podstawowych procesach biologicznych, takie jak glukoza, występują przede wszystkim w formie D. Organizmy potrafią rozpoznawać różnice w przestrzennej budowie cząsteczek, ponieważ same struktury biologiczne, w tym enzymy i receptory, również mają określoną budowę trójwymiarową.
W przypadku leków oznacza to, że dwa enancjomery tej samej substancji nie muszą działać jednakowo. Jeden może lepiej wiązać się z receptorem odpowiedzialnym za efekt terapeutyczny, podczas gdy drugi może oddziaływać słabiej, wykazywać odmienną aktywność lub być inaczej metabolizowany. – Na przykład białka albo cukry oddziałują ze specyficznymi receptorami naszego organizmu. Kluczowe znaczenie ma przy tym ich trójwymiarowa budowa. Dwie cząsteczki mogą mieć dokładnie taki sam skład chemiczny, ale być swoimi lustrzanymi odbiciami. Organizm potrafi je rozróżnić. Jedna z takich form może silnie oddziaływać z określonym receptorem i wykazywać działanie lecznicze, podczas gdy druga może być mniej aktywna, nieaktywna lub działać w zupełnie inny sposób.
Jak podkreśliła prof. Kalinowska, to właśnie dlatego kontrola przestrzennej budowy cząsteczek jest tak istotna podczas projektowania farmaceutyków. Producent musi wiedzieć nie tylko, jaką substancję uzyskuje w procesie syntezy, lecz także w jakiej postaci przestrzennej ona występuje i jakie ma właściwości biologiczne.
Na czym polega odkrycie nagrodzone Noblem z chemii?
W tradycyjnych reakcjach chemicznych prowadzących do powstawania związków chiralnych często otrzymuje się mieszaninę dwóch enancjomerów. Jeśli reakcja nie jest odpowiednio kontrolowana, mogą one powstawać w podobnych ilościach. W wielu zastosowaniach, szczególnie farmaceutycznych, pożądane jest natomiast uzyskanie przede wszystkim jednej z tych form. Odpowiedzią na ten problem jest synteza asymetryczna, czyli takie prowadzenie reakcji chemicznej, które sprzyja powstawaniu wybranego enancjomeru. Szczególną rolę odgrywają w niej katalizatory — substancje umożliwiające lub przyspieszające reakcję, które mogą również wpływać na to, jaki produkt powstanie.
Henri B. Kagan wykazał, że zależność pomiędzy składem chiralnego katalizatora a składem powstającego produktu nie zawsze jest proporcjonalna. W określonych warunkach nawet niewielka przewaga jednej formy katalizatora może prowadzić do znacznie większej przewagi odpowiadającego jej enancjomeru produktu. Zjawisko to określa się mianem efektu nieliniowego.
Kenso Soai prowadził natomiast badania nad autokatalizą asymetryczną. W odkrytej przez niego reakcji powstająca cząsteczka może sama uczestniczyć w katalizowaniu produkcji kolejnych cząsteczek o tej samej konfiguracji przestrzennej. Oznacza to, że produkt reakcji wspomaga własne powstawanie, a początkowo niewielka przewaga jednego enancjomeru może się stopniowo zwiększać.
Badania Soaia dostarczyły eksperymentalnych dowodów na możliwość znacznego wzmacniania bardzo małej początkowej asymetrii cząsteczek. W opisywanych doświadczeniach przewaga jednej formy, początkowo niemal niewykrywalna, mogła po kolejnych cyklach reakcji doprowadzić do otrzymania produktu zawierającego ponad 99,5 proc. jednego enancjomeru.
Odkrycia obu chemików pozwoliły lepiej poznać mechanizmy kontrolowania chiralności. Są ważne dla rozwoju chemii syntetycznej, choć nie oznacza to, że każda współczesna metoda produkcji enancjomerycznie czystych leków wykorzystuje bezpośrednio reakcję Soaia albo efekty opisane przez Kagana.
Dlaczego kontrolowana synteza ma tak duże znaczenie w farmacji?
Projektowanie nowego leku wymaga ustalenia, jaka substancja będzie oddziaływać na określony cel biologiczny oraz w jaki sposób organizm będzie ją przyswajać, metabolizować i usuwać. Jeśli cząsteczka substancji czynnej jest chiralna, wszystkie te procesy mogą zależeć od tego, z którym enancjomerem mamy do czynienia. Różnice nie ograniczają się do siły działania. Poszczególne formy mogą być w odmiennym tempie rozkładane przez enzymy, różnić się sposobem wiązania z białkami osocza albo wykazywać inne powinowactwo do receptorów. Z tego względu ocena właściwości farmakologicznych i toksykologicznych enancjomerów jest istotnym elementem badań nad substancjami leczniczymi.
Możliwość selektywnego otrzymywania wybranego enancjomeru ma także znaczenie technologiczne. Pozwala ograniczyć konieczność rozdzielania mieszaniny dwóch form po zakończeniu reakcji chemicznej. W niektórych procesach może zmniejszyć zużycie surowców, liczbę etapów produkcyjnych i ilość powstających produktów ubocznych. Lek zawierający jeden enancjomer nie zawsze jest bezpieczniejszy lub skuteczniejszy od preparatu będącego mieszaniną dwóch form. Taką przewagę trzeba wykazać w badaniach przedklinicznych i klinicznych. W części substancji obie formy mogą mieć użyteczne działanie, w innych różnice między nimi mogą być niewielkie.
Prof. Monika Kalinowska zwraca uwagę przede wszystkim na możliwość dokładniejszej kontroli procesu otrzymywania substancji czynnych. – Wszyscy stosujemy leki i chcemy, żeby były jak najbardziej bezpieczne. Proces kontrolowanej syntezy leków to główny aspekt praktyczny badań nagrodzonych Noblem z chemii. A to oznacza, że są one ważne dla każdego – podkreśliła badaczka.
Talidomid. Dlaczego budowa przestrzenna leku ma znaczenie?
Jednym z najbardziej znanych przykładów znaczenia chiralności w farmakologii jest talidomid, lek wprowadzony na rynek w latach 50. XX wieku. Był stosowany między innymi jako środek uspokajający oraz w łagodzeniu nudności i wymiotów u kobiet w ciąży. Jego podawanie ciężarnym doprowadziło do jednej z największych tragedii w historii farmakoterapii.
Talidomid powodował ciężkie uszkodzenia rozwijającego się płodu, w tym charakterystyczne wady rozwojowe kończyn. W następstwie ujawnienia jego działania teratogennego lek wycofano z powszechnego stosowania u kobiet ciężarnych. Tragiczne doświadczenia związane z talidomidem przyczyniły się do zaostrzenia wymagań dotyczących badania bezpieczeństwa leków przed dopuszczeniem ich do obrotu.
Talidomid jest związkiem chiralnym i występuje w dwóch formach przestrzennych, oznaczanych jako R i S. Historycznie wskazywano, że jeden z enancjomerów odpowiadał przede wszystkim za pożądane działanie leku, natomiast drugi za uszkodzenia płodu. Dziś wiadomo jednak, że takie wyjaśnienie jest zbyt uproszczone.
Enancjomery talidomidu mogą bowiem przekształcać się wzajemnie w warunkach fizjologicznych. Nawet podanie wyłącznie jednego z nich nie gwarantowałoby więc, że w organizmie nie powstanie druga forma. Badania wskazują również na złożoność mechanizmów odpowiedzialnych za działanie teratogenne tej substancji.
Historia talidomidu pozostaje ważnym przykładem konieczności dokładnego badania właściwości biologicznych leków, ale nie stanowi dowodu, że samo rozdzielenie enancjomerów zawsze wystarcza do wyeliminowania toksyczności. Obecnie talidomid ma zastosowanie w określonych wskazaniach medycznych, między innymi w leczeniu szpiczaka plazmocytowego. Ze względu na silne działanie teratogenne jego stosowanie podlega rygorystycznym ograniczeniom oraz zasadom zapobiegania ekspozycji płodu na lek.
Od chemii laboratoryjnej do projektowania nowych terapii
Współczesna chemia farmaceutyczna wykorzystuje wiele metod umożliwiających wytwarzanie cząsteczek o ściśle kontrolowanej strukturze przestrzennej. Należą do nich synteza asymetryczna, kataliza z użyciem odpowiednio zaprojektowanych kompleksów metali, organokataliza oraz metody enzymatyczne.
Badania nad chiralnością pozwalają chemikom lepiej rozumieć, dlaczego określone reakcje prowadzą do powstawania jednej formy cząsteczki i jak można ten proces kontrolować. W przypadku opracowywania substancji farmaceutycznych ma to znaczenie już na etapie laboratoryjnego poszukiwania związków o pożądanej aktywności biologicznej, a następnie podczas opracowywania technologii ich produkcji.
Odkrycia Kagana i Soaia są istotne również dla badań podstawowych. Jednym z nierozstrzygniętych pytań nauki pozostaje bowiem to, dlaczego cząsteczki budujące organizmy żywe wykazują określoną preferencję przestrzenną. Mechanizmy wzmacniania nawet niewielkich różnic między ilością dwóch enancjomerów dostarczają możliwych wyjaśnień niektórych etapów powstawania tej asymetrii. Nie przesądzają jednak, w jaki sposób chiralna organizacja cząsteczek biologicznych powstała na wczesnych etapach rozwoju życia.
W ocenie prof. Moniki Kalinowskiej wyróżnienie obu chemików jest uzasadnione zarówno znaczeniem ich badań dla chemii, jak i możliwością ich wykorzystania w medycynie oraz biologii. – Te wyróżnienia przyznawane są za badania na pograniczu chemii, medycyny i biologii. A zasługi tegorocznych noblistów są w tej kwestii ogromne, ta nagroda po prostu im się należała – podsumowała badaczka.
Nagroda Nobla z chemii 2026 dotyczy badań podstawowych, których znaczenie widoczne jest w rozwoju metod otrzymywania substancji leczniczych. Możliwość kontrolowania przestrzennej budowy cząsteczek pozwala chemikom i farmaceutom precyzyjniej projektować substancje czynne i badać ich właściwości. Dla pacjenta istotne jest to, że współczesne leki podlegają ocenie nie tylko pod względem składu chemicznego, lecz także aktywności biologicznej, metabolizmu i bezpieczeństwa. Jeśli substancja występuje w dwóch formach przestrzennych, ich właściwości mogą wymagać odrębnej oceny. Samo zastosowanie jednego enancjomeru nie gwarantuje jednak większej skuteczności ani braku działań niepożądanych.
Kto otrzymał Nagrodę Nobla z chemii w 2026 roku?
Henri B. Kagan z Francji i Kenso Soai z Japonii. Nagrodzono ich za odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej.
Co to są enancjomery?
To dwie przestrzenne formy tej samej cząsteczki, będące swoimi lustrzanymi odbiciami. Mają identyczny skład chemiczny, ale w środowisku biologicznym mogą wykazywać odmienne właściwości.
Dlaczego enancjomery są ważne w produkcji leków?
Ponieważ organizm może inaczej reagować na każdą formę przestrzenną substancji. Różnice mogą dotyczyć działania terapeutycznego, metabolizmu oraz działań niepożądanych.
Czy lek zawierający tylko jeden enancjomer jest zawsze bezpieczniejszy?
Nie. Bezpieczeństwo i skuteczność zależą od właściwości konkretnej substancji. Przewagę jednej formy nad mieszaniną enancjomerów należy potwierdzić odpowiednimi badaniami.
Czy odkrycia noblistów doprowadziły bezpośrednio do opracowania nowych leków?
Nagrodzone badania rozwinęły wiedzę o kontrolowaniu syntezy cząsteczek chiralnych. Mają znaczenie dla chemii farmaceutycznej, ale nie można przypisywać im bezpośrednio opracowania wszystkich współczesnych leków zawierających jeden enancjomer.
Nowoczesne terapie hematoonkologiczne. Jak zmieniają się możliwości leczenia pacjentów w Polsce? — raport dostępny w serwisie ONKOKURIER.
Źródło:
Nauka w Polsce, „Chemiczka: badania nagrodzone Noblem z chemii są ważne dla każdego z nas” – materiał źródłowy z wypowiedziami prof. Moniki Kalinowskiej.
Nature – Chemistry Nobel awarded for solving mystery of how ‘handed’ organic molecules can emerge, 7 października 2026 r..
American Chemical Society – The 2026 Nobel Prize in Chemistry goes to…, 7 października 2026 r..
ACS Publications – The 2026 Nobel Prize in Chemistry Goes to Henri B. Kagan and Kenso Soai.
Thalidomide-type teratogenicity: structure–activity relationships for congeners – przegląd naukowy dotyczący działania talidomidu.























































