„Leczenie niedoboru żelaza powinno się odbywać zawsze pod nadzorem lekarza. Należy wybierać preparaty, które mają status leku. Powinny być też preferowane te, które mają w składzie żelazo dwuwartościowe” – mówi dr hab. n. med. Marcin Barylski, prof. UM w Łodzi, FESC, Klinika Chorób Wewnętrznych i Rehabilitacji Kardiologicznej, Uniwersytet Medyczny w Łodzi Uniwersytecki Szpital Kliniczny im. Wojskowej Akademii Medycznej – Centralny Szpital Weteranów.
Jaka jest rola żelaza w naszym organizmie?
Żelazo należy do pierwiastków śladowych i występuje głównie w hemoglobinie – białku (jednocześnie barwniku krwi), które umożliwia pobieranie tlenu w płucach i oddawanie go w tkankach. Z kolei w szpiku kostnym żelazo jest wykorzystywane w procesie tworzenia krwinek czerwonych, czyli erytrocytów. Poza tym żelazo jest składnikiem mioglobiny, białka występującego w mięśniach (zbliżonego w budowie chemicznej do hemoglobiny), które umożliwia mięśniom pobieranie z krwi niezbędnego do ich pracy tlenu. Pierwiastek ten wpływa na metabolizm cholesterolu oraz sprzyja detoksykacji szkodliwych substancji w wątrobie. Żelazo odgrywa również ważną rolę w zwalczaniu bakterii i wirusów przez system odpornościowy, a także wspomaga prawidłową pracę układu nerwowego.
Jakie są przyczyny niedoboru tego pierwiastka? Te częste i mniej znane.
Do głównych przyczyn niedoboru żelaza zalicza się przede wszystkim występowanie przewlekłego krwawienia. Najczęstszym źródłem krwawień są drogi rodne oraz przewód pokarmowy. Rzadziej występuje utrata krwi przez nerki oraz drogi oddechowe. Wszelkie stany powodujące zaburzenia wchłaniania również przyczyniają się do powstania niedoborów żelaza. Do grupy ryzyka należą chorzy z enteropatią glutenową, czyli celiakią, oraz osoby o obniżonej kwasowości soku żołądkowego. Niedobór żelaza może być spowodowany niedoborami pokarmowymi bądź stosowaniem diet eliminacyjnych, w tym wegetariańskiej lub wegańskiej. Uważa się, że ze względu na gorszy stopień przyswajalności żelaza niehemowego (trójwartościowego) występującego w produktach pochodzenia roślinnego, wegetarianie powinni przyjmować ilościowo mniej więcej dwukrotnie większą dawkę żelaza w porównaniu z osobami spożywającymi mięso, które zawiera łatwo przyswajalne żelazo hemowe (dwuwartościowe).
Dlaczego kobiety częściej niż mężczyźni mają niedokrwistość? Jakie są najczęstsze „kobiece” przyczyny niedoboru żelaza?
Wynika to z kilkakrotnie mniejszych niż u mężczyzn zapasów żelaza w organizmie, a także z nadmiernej utraty krwi w czasie menstruacji. Jeśli miesiączki są zbyt obfite (powyżej 80 ml), nawet zrównoważona dieta nie jest w stanie uzupełnić strat żelaza. Wówczas z miesiąca na miesiąc jego deficyt rośnie. Z innych przyczyn należy wymienić krwawiące mięśniaki macicy czy endometriozę. Ryzyko niedokrwistości wzrasta również w ciąży oraz podczas laktacji. To bardzo istotna kwestia, bowiem niedokrwistość w ciąży dotyczy nawet 40 proc. kobiet.
Niedokrwistość jest jednym ze skutków niedoboru żelaza. Czy to jest to samo co anemia?
Tak. Niedokrwistość potocznie nazywana jest anemią i oznacza stan chorobowy, w którym dochodzi do spadku stężenia hemoglobiny (u mężczyzn < 13 g/dl, u kobiet < 12 g/dl, u kobiet ciężarnych < 11 g/dl).
Jak się objawia niedokrwistość i czym ona grozi?
Niedobór żelaza prowadzi przede wszystkim do zaburzeń powstawania krwinek czerwonych, które są mniejsze, mają zmniejszoną ilość hemoglobiny, a to skutkuje spadkiem zdolności krwi do transportu tlenu oraz obniżeniem utlenowania tkanek i narządów. Klinicznie objawia się to w postaci mało specyficznych dolegliwości, takich jak bóle i zawroty głowy, zaburzenia pamięci i koncentracji, zmęczenie, gorsza tolerancja wysiłku, kołatania serca, senność, uczucie zimna, bladość skóry i błon śluzowych. U dzieci anemia może prowadzić do zaburzeń rozwoju psychoruchowego. Mogą pojawić się również specyficzne objawy, takie jak głód patologiczny (np. na kredę, tynk, krochmal, wapno), zanik brodawek języka oraz wygładzenie jego powierzchni, a także suchość skóry i pękanie kącików ust. Często występuje również łamliwość włosów oraz podłużne prążkowanie i łamliwość paznokci. Udowodniono też związek niedoboru żelaza z występowaniem uczucia lęku lub depresji. Ciężka niedokrwistość zwiększa ryzyko zawału serca, natomiast u kobiet ciężarnych jest czynnikiem ryzyka porodu przedwczesnego, niskiej masy urodzeniowej dziecka lub
śmiertelności okołoporodowej matki i dziecka.
Istnieje coś takiego jak utajony niedobór żelaza? Kiedy mamy z nim do czynienia?
Utajony niedobór żelaza jest sytuacją, kiedy rezerwy żelaza zaczynają się wyczerpywać, jednak jest ich jeszcze na tyle dużo, by móc utrzymać prawidłowy jego poziom we krwi. Następnie pojawia się jawny niedobór żelaza, kiedy rezerwy żelaza są już wyczerpane. Ostatnią fazą jest jawny niedobór żelaza z niedokrwistością, w której dochodzi do zaburzeń w układzie czerwonokrwinkowym.
Mało się mówi o niedoborach żelaza indukowanych leczeniem onkologicznym. Co je powoduje i jak często występuje niedokrwistość u chorych na nowotwory?
Niedokrwistość u chorych na nowotwory jest częstym zjawiskiem. W trakcie leczenia onkologicznego, niedokrwistość występuje u ponad połowy chorych. Do najczęstszych przyczyn należą niedobory żelaza, witaminy B12, kwasu foliowego. Są też przyczyny immunologiczne lub zaburzenia funkcji szpiku spowodowane bądź to nowotworem, który go nacieka, bądź też leczeniem onkologicznym, które działa toksycznie na szpik.
Jakie są wskazania do rozpoczęcia leczenia niedokrwistości?
Leczenie niedokrwistości musi zawsze być poprzedzone wizytą lekarską oraz podstawowymi badaniami krwi, które wskazałyby, czy w ogóle jest potrzebna. Rozpoznanie niedokrwistości z niedoboru żelaza ustala się na podstawie oceny kilku parametrów. Podstawowym badaniem jest morfologia krwi. W przypadku niedokrwistości stwierdza się w niej zmniejszoną liczbę czerwonych krwinek, a także zmniejszone stężenie hemoglobiny. W zależności od stężenia hemoglobiny niedokrwistość klasyfikuje się jako łagodną, umiarkowaną, ciężką lub zagrażającą życiu. Ważna jest także ocena samej krwinki czerwonej. Dla niedokrwistości z niedoboru żelaza charakterystyczne są krwinki czerwone o zmniejszonej objętości i mniejszej zawartości hemoglobiny. Kolejnym krokiem w diagnostyce jest ocena stężenia żelaza w surowicy krwi oraz ferrytyny, która odzwierciedla zmagazynowaną pulę żelaza. Pula krążąca jest oceniana za pomocą oznaczenia stężenia transferyny i wysycenia transferyny żelazem. Ocenie podlega również całkowita i utajona zdolność wiązania żelaza
W jaki sposób należy uzupełniać niedobory żelaza i jakimi preparatami? Czy niedobory możemy uzupełniać „na własną rękę”, czy lepiej to robić pod nadzorem lekarza?
Leczenie niedoboru żelaza powinno się odbywać zawsze pod nadzorem lekarza, a jego podstawą są preparaty doustne. Należy wybierać preparaty żelaza, które mają status leku. W przeciwieństwie do suplementów diety, lek podlega ścisłym regulacjom zgodnym z prawem farmaceutycznym, a jego skuteczność została potwierdzona w badaniach klinicznych. Po rozpoczęciu leczenia w ciągu 3 tygodni powinien nastąpić wzrost stężenia hemoglobiny o mniej więcej 2 g/dl. Niemniej jednak, preparat należy stosować przez co najmniej 4-6 miesięcy, ponieważ początkowo organizm zużywa dostarczane żelazo na bieżąco w celu produkcji krwinek. Dopiero po kilku tygodniach uzupełniana jest pula zapasów żelaza. Kolejną istotną rzeczą jest rodzaj żelaza, ponieważ żelazo dwuwartościowe cechuje dużo lepsza wchłanialność, 10-krotnie przewyższająca żelazo trójwartościowe. Wobec tego powinniśmy preferencyjnie stosować te preparaty, które mają w swoim składzie żelazo dwuwartościowe.
Jak należy przyjmować preparaty żelaza? Co sprzyja wchłanianiu tego pierwiastka?
Wchłanianie żelaza istotnie zwiększa kwas askorbinowy, czyli witamina C. Stymuluje ona powstawanie ferryty, czyli białka magazynującego żelazo oraz zmniejsza wypływ żelaza z komórek. Zwracajmy zatem uwagę, czy w preparacie żelaza jest dodatek w postaci witaminy C. Bardzo ważna jest również prawidłowa dieta, bogata w owoce, zielone warzywa (np. pietruszka, szczypiorek), czerwone mięso i podroby, a także produkty pełnoziarniste, kasze gruboziarniste, buraki. Pamiętajmy, że wchłanianie żelaza osłabiają związki zawarte w kawie i herbacie, a także duża ilość błonnika oraz produkty mleczne.
Jak nowocześnie leczyć nadciśnienie tętnicze?
Co roku, w dniu 26 listopada, obchodzony jest Dzień Niedoboru Żelaza
Tekst ukazał się w czasopiśmie Głos Pacjenta Onkologicznego
