Legionelloza jest zakażeniem układu oddechowego wywoływanym przez bakterie z rodzaju Legionella. Do zachorowania dochodzi najczęściej po wdychaniu drobnych kropelek skażonej wody, które mogą powstawać podczas korzystania z prysznica, wanny z hydromasażem, fontanny lub niektórych urządzeń klimatyzacyjnych. Najcięższa postać zakażenia prowadzi do zapalenia płuc i może stanowić zagrożenie życia.
Bakterie z rodzaju Legionella występują naturalnie w środowisku wodnym, jednak zagrożenie dla człowieka pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy znajdują warunki sprzyjające namnażaniu się w sztucznych instalacjach. Mogą rozwijać się między innymi w sieciach wodociągowych, zbiornikach ciepłej wody, prysznicach, urządzeniach kąpielowych, fontannach, instalacjach klimatyzacyjnych oraz sprzęcie medycznym wykorzystującym wodę.
Sama obecność bakterii w instalacji nie oznacza jeszcze, że dojdzie do zachorowania. Kluczowe znaczenie ma sposób kontaktu człowieka ze skażoną wodą. Do zakażenia dochodzi najczęściej nie poprzez jej wypicie, lecz przez wdychanie unoszącego się w powietrzu aerozolu wodnego zawierającego bakterie. Im drobniejsze są kropelki, tym łatwiej mogą przedostać się do dolnych dróg oddechowych.
Kiedy w instalacji wodnej rozwija się Legionella? Bakterie Legionella mogą przeżywać i namnażać się w wodzie o temperaturze od około 20 do 50°C. Szczególnie sprzyjają im zastój wody, osady, kamień kotłowy oraz obecność biofilmu, czyli warstwy mikroorganizmów tworzącej się na wewnętrznych powierzchniach rur i urządzeń. Problem może dotyczyć zwłaszcza rozbudowanych instalacji, w których woda przez dłuższy czas nie jest używana albo przepływa zbyt wolno. Ryzyko może wzrastać również po dłuższej przerwie w funkcjonowaniu budynku, na przykład po czasowym zamknięciu hotelu, placówki opiekuńczej, szkoły, zakładu pracy lub części szpitala. Potencjalnym źródłem zakażenia mogą być prysznice, wanny z hydromasażem, baseny termalne, fontanny dekoracyjne, nawilżacze, wieże chłodnicze i niektóre systemy klimatyzacji. Szczególnej uwagi wymagają urządzenia wytwarzające mgłę lub drobny aerozol wodny, ponieważ to właśnie wraz z nim bakterie mogą dostać się do układu oddechowego.
Jak dochodzi do zakażenia? Najczęstszą drogą zakażenia jest wdychanie aerozolu powstającego ze skażonej wody. Może się to zdarzyć podczas kąpieli pod prysznicem, korzystania z jacuzzi, przebywania w pobliżu fontanny lub używania urządzenia rozpylającego wodę. Do zakażenia może również dojść w wyniku aspiracji, czyli przedostania się skażonej wody do dróg oddechowych podczas zachłyśnięcia. Na taki mechanizm bardziej narażone mogą być osoby mające trudności z połykaniem. Legionelloza zasadniczo nie przenosi się z człowieka na człowieka. Kontakt z osobą chorą, przebywanie z nią w jednym pomieszczeniu czy korzystanie ze wspólnych przedmiotów nie są więc traktowane jako typowa droga szerzenia się zakażenia. Źródła należy szukać przede wszystkim w instalacjach lub urządzeniach wodnych, z których mógł powstać skażony aerozol.
Objawy mogą początkowo przypominać grypę. Okres od kontaktu z bakterią do wystąpienia objawów wynosi najczęściej od dwóch do dziesięciu dni. Początek choroby może być nieswoisty. U pacjenta pojawiają się gorączka, ból głowy, bóle mięśni, osłabienie, dreszcze i złe samopoczucie. Objawy te mogą początkowo przypominać grypę lub inną infekcję układu oddechowego. W przypadku rozwijającego się legionelozowego zapalenia płuc dołączają suchy kaszel, duszność, ból w klatce piersiowej oraz trudności w oddychaniu. Chorobie mogą towarzyszyć również dolegliwości spoza układu oddechowego, w tym nudności, wymioty, biegunka i bóle brzucha. U części pacjentów występują zaburzenia świadomości, splątanie lub majaczenie. Ciężki przebieg może prowadzić między innymi do niewydolności oddechowej, niewydolności nerek, wstrząsu, sepsy albo zaburzeń krzepnięcia. Objawy legionellozy nie są na tyle charakterystyczne, aby tylko na ich podstawie można było pewnie wskazać czynnik wywołujący zapalenie płuc. Rozpoznanie wymaga oceny lekarskiej oraz odpowiednio dobranych badań.
Choroba legionistów i gorączka Pontiac
Zakażenie bakteriami Legionella nie zawsze przebiega w taki sam sposób. Najbardziej znaną i najgroźniejszą postacią jest choroba legionistów, czyli zapalenie płuc, które może mieć ciężki przebieg i wymagać leczenia szpitalnego. Ryzyko powikłań jest większe zwłaszcza u osób starszych, pacjentów przewlekle chorych oraz osób z osłabioną odpornością. Łagodniejszą postacią zakażenia jest gorączka Pontiac. Przebiega ona bez zapalenia płuc i przypomina infekcję grypową. Może powodować gorączkę, ból głowy, bóle mięśni, dreszcze oraz objawy dotyczące górnych dróg oddechowych. Zazwyczaj ma charakter samoograniczający się i ustępuje bez poważnych następstw. W najcięższych, rzadziej występujących przypadkach zakażenie może prowadzić do objawów pozapłucnych, sepsy lub zespołu rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego. Takie powikłania stanowią bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta.
Kto jest najbardziej narażony na ciężki przebieg? Na zakażenie może być narażona każda osoba mająca kontakt ze skażonym aerozolem wodnym, jednak nie u wszystkich dochodzi do rozwoju objawowej choroby. Szczególną uwagę na możliwość legionellozy należy zwrócić u osób starszych, pacjentów z chorobami przewlekłymi, zaburzeniami odporności oraz osób leczonych preparatami osłabiającymi działanie układu immunologicznego. Ciężej mogą chorować również pacjenci z przewlekłymi chorobami układu oddechowego, chorobami serca, cukrzycą, niewydolnością nerek oraz osoby po przeszczepieniach. Na ryzyko zachorowania i jego przebieg mogą wpływać również palenie tytoniu oraz ogólny stan zdrowia. Szczególne znaczenie ma zapobieganie zakażeniom w szpitalach, domach pomocy społecznej, zakładach opiekuńczo-leczniczych i innych miejscach, w których przebywają osoby starsze, osłabione lub mające wiele współistniejących problemów zdrowotnych.
Kiedy trzeba skontaktować się z lekarzem? Wysoka gorączka, narastający kaszel, duszność, ból w klatce piersiowej lub wyraźne pogorszenie ogólnego samopoczucia wymagają konsultacji medycznej. Szczególnie niepokojące są zaburzenia świadomości, znaczne osłabienie, problemy z oddychaniem oraz objawy odwodnienia. Podczas rozmowy z lekarzem warto poinformować o możliwym narażeniu na aerozol wodny. Znaczenie może mieć niedawny pobyt w hotelu, sanatorium, szpitalu, obiekcie z basenem lub jacuzzi, a także korzystanie z instalacji wodnej uruchomionej po dłuższej przerwie. Taka informacja sama w sobie nie przesądza o rozpoznaniu legionellozy, ale może pomóc lekarzowi w ukierunkowaniu diagnostyki. W Polsce zgłoszeniu podlegają zarówno przypadki choroby legionistów, jak i gorączki Pontiac.
Jak rozpoznaje się legionellozę? Objawy legionelozowego zapalenia płuc mogą przypominać zapalenia płuc wywoływane przez inne bakterie i wirusy. Dlatego do potwierdzenia przyczyny choroby wykorzystuje się badania laboratoryjne. W zależności od sytuacji klinicznej lekarz może zlecić między innymi badanie materiału z dróg oddechowych, oznaczenie antygenu Legionella pneumophila w moczu lub badania molekularne. W diagnostyce stosowana jest między innymi metoda PCR, pozwalająca wykrywać materiał genetyczny bakterii. Zakres badań zależy od stanu pacjenta, przebiegu choroby, dostępności metod diagnostycznych oraz oceny lekarza. U osób z objawami ciężkiego zapalenia płuc leczenie może zostać rozpoczęte jeszcze przed otrzymaniem wszystkich wyników.
Legionellozę leczy się antybiotykami
Chorobę legionistów leczy się odpowiednio dobranymi antybiotykami. Ponieważ bakterie namnażają się wewnątrz komórek człowieka, skuteczne są preparaty osiągające właściwe stężenie w miejscu zakażenia. Rodzaj leku, sposób jego podawania oraz czas terapii ustala lekarz, uwzględniając ciężkość choroby i stan pacjenta. Wczesne rozpoznanie i szybkie wdrożenie leczenia zwiększają szanse na wyzdrowienie. Pacjenci z ciężkim zapaleniem płuc, niewydolnością oddechową albo innymi powikłaniami mogą wymagać hospitalizacji, tlenoterapii, intensywnego nadzoru, a czasami leczenia na oddziale intensywnej terapii. Gorączka Pontiac zazwyczaj przebiega łagodnie i ustępuje samoistnie. W każdym przypadku sposób postępowania powinien jednak zależeć od obrazu klinicznego oraz oceny lekarza, szczególnie gdy objawy są nasilone lub dotyczą osoby z grupy podwyższonego ryzyka.
Najważniejsze jest zapobieganie namnażaniu bakterii. Profilaktyka legionellozy polega przede wszystkim na takim projektowaniu, użytkowaniu i konserwowaniu instalacji wodnych, aby ograniczać warunki sprzyjające rozwojowi bakterii. Nie wystarczy jednorazowa dezynfekcja. Potrzebny jest stały nadzór nad temperaturą wody, przepływem, stanem technicznym instalacji oraz urządzeniami wytwarzającymi aerozol. Ważne są regularne czyszczenie i dezynfekowanie zbiorników, usuwanie kamienia i osadów, kontrolowanie pryszniców oraz innych punktów poboru wody, a także prowadzenie badań zgodnie z wymaganiami dotyczącymi danego rodzaju obiektu. Należy również unikać długotrwałego zastoju wody w nieużywanych fragmentach instalacji. Szczególnego nadzoru wymagają instalacje w podmiotach leczniczych, obiektach zbiorowego zamieszkania, hotelach, sanatoriach, domach opieki, basenach i obiektach wyposażonych w wanny z hydromasażem. To zarządca lub właściciel obiektu odpowiada za właściwe utrzymanie infrastruktury i wdrożenie procedur ograniczających ryzyko.
Nadzór sanitarny chroni nie tylko jakość wody do picia. Działania Państwowej Inspekcji Sanitarnej obejmują nadzór nad bezpieczeństwem instalacji i urządzeń, w których może dojść do rozwoju bakterii oraz powstawania zakaźnego aerozolu. Kontrole są szczególnie istotne w placówkach ochrony zdrowia, obiektach zamieszkania zbiorowego i miejscach świadczących usługi związane z wodą. Z punktu widzenia zapobiegania legionellozie ważna jest nie tylko jakość wody wypływającej z instalacji. Znaczenie mają również jej temperatura, regularność przepływu, stan przewodów, obecność osadów, sposób użytkowania urządzeń oraz możliwość tworzenia się aerozolu. Systematyczne monitorowanie instalacji pozwala wcześniej wykrywać nieprawidłowości i ograniczać ryzyko wystąpienia pojedynczych zakażeń lub większych ognisk choroby. Nadzór sanitarny nie zastępuje jednak bieżącej odpowiedzialności zarządców budynków, którzy powinni utrzymywać instalacje zgodnie z wymaganiami technicznymi i sanitarnymi.
Co to oznacza dla pacjenta?
Legionelloza nie przenosi się typowo między ludźmi. Rozpoznanie choroby u członka rodziny nie oznacza więc, że pozostali domownicy zostali zakażeni przez bezpośredni kontakt z chorym. Istotne jest natomiast ustalenie, czy kilka osób mogło korzystać z tego samego źródła skażonego aerozolu wodnego.
Pacjent z gorączką, kaszlem i dusznością powinien skontaktować się z lekarzem, zwłaszcza gdy jest osobą starszą, przewlekle chorą lub ma obniżoną odporność. Warto przekazać lekarzowi informację o pobycie w hotelu, szpitalu, sanatorium, obiekcie z jacuzzi albo innym miejscu, w którym mogło dojść do kontaktu z aerozolem wodnym.
W przypadku łagodnych dolegliwości nie należy samodzielnie rozpoczynać leczenia antybiotykiem. O konieczności diagnostyki, wyborze leku i miejscu leczenia decyduje lekarz. Narastająca duszność, splątanie, bardzo wysoka gorączka lub gwałtowne pogorszenie stanu zdrowia wymagają pilnej pomocy medycznej.
Jak wykryć bakterie Legionella? Nowa metoda badawcza naukowców z PAN
Czy legionellozą można zarazić się od chorego człowieka?
Zasadniczo nie. Choroba legionistów i gorączka Pontiac nie rozprzestrzeniają się typowo poprzez bezpośredni kontakt między ludźmi. Do zakażenia dochodzi przede wszystkim po wdychaniu aerozolu zawierającego bakterie.
Czy wypicie wody z bakterią Legionella prowadzi do zachorowania?
Najczęstszą drogą zakażenia jest wdychanie drobnych kropelek skażonej wody. Ryzyko może pojawić się również wtedy, gdy skażona woda dostanie się do dróg oddechowych w wyniku zachłyśnięcia.
Czy prysznic może być źródłem zakażenia?
Tak, jeżeli w instalacji namnażają się bakterie, a podczas korzystania z prysznica powstaje aerozol wodny. Nie oznacza to jednak, że każdy prysznic stanowi zagrożenie. Ryzyko ogranicza właściwa eksploatacja, czyszczenie i nadzór nad instalacją.
Jakie są pierwsze objawy legionellozy?
Mogą pojawić się gorączka, ból głowy, bóle mięśni, osłabienie i suchy kaszel. W cięższej postaci rozwijają się duszność oraz inne objawy zapalenia płuc. Możliwe są również biegunka, nudności, wymioty i zaburzenia świadomości.
Po jakim czasie od zakażenia pojawiają się objawy?
W przypadku choroby legionistów objawy występują zazwyczaj po upływie od dwóch do dziesięciu dni od narażenia.
Czy legionellozę można wyleczyć?
W większości przypadków prawidłowo rozpoznana choroba może być skutecznie leczona odpowiednimi antybiotykami. Ciężki przebieg może jednak wymagać hospitalizacji i intensywnego leczenia.
Czym różni się gorączka Pontiac od choroby legionistów?
Choroba legionistów przebiega z zapaleniem płuc i może prowadzić do poważnych powikłań. Gorączka Pontiac ma zwykle łagodniejszy, grypopodobny przebieg i nie powoduje zapalenia płuc.
Kto jest najbardziej narażony na ciężkie zachorowanie?
Większe ryzyko dotyczy przede wszystkim osób starszych, przewlekle chorych, palących tytoń, pacjentów z chorobami układu oddechowego oraz osób z osłabioną odpornością.
Czy domową instalację trzeba badać na obecność Legionelli?
Zakres obowiązkowych badań zależy od rodzaju instalacji i obiektu. W budynkach użyteczności publicznej, placówkach ochrony zdrowia i obiektach zbiorowego zamieszkania obowiązują określone zasady nadzoru. W razie podejrzenia nieprawidłowości należy skontaktować się z zarządcą budynku lub właściwą stacją sanitarno-epidemiologiczną.
Legionelloza a obniżona odporność – kto jest najbardziej narażony na ciężki przebieg?
