5 marca 2026 r. weszły w życie nowe przepisy regulujące dostęp do świadczeń zdrowotnych dla obywateli Ukrainy przebywających w Polsce. Ustawa wygaszająca część rozwiązań wprowadzonych po wybuchu wojny w Ukrainie zmienia zasady korzystania z bezpłatnej opieki medycznej finansowanej przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Nowe regulacje mają szczególne znaczenie dla placówek medycznych, szpitali, przychodni oraz aptek współpracujących z NFZ, ponieważ wprowadzają nowe kryteria uprawniające do świadczeń oraz zmieniają zasady ich rozliczania.
Wygaszenie przepisów specustawy pomocowej
Nowe regulacje wynikają z ustawy z 23 stycznia 2026 r. o wygaszeniu części rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Przepisy te obowiązują od 5 marca 2026 r. i oznaczają zakończenie szerokiego dostępu do bezpłatnych świadczeń zdrowotnych, który obowiązywał od 2022 r. na podstawie tzw. specustawy pomocowej.
Dotychczas obywatele Ukrainy posiadający status UKR mogli korzystać z wielu świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych na zasadach zbliżonych do osób ubezpieczonych w Polsce. Nowa ustawa ogranicza te uprawnienia i wprowadza bardziej precyzyjne kryteria dostępu do finansowanej przez NFZ opieki zdrowotnej.
Zmiana ta oznacza konieczność szczególnej weryfikacji uprawnień pacjentów przez świadczeniodawców oraz dostosowania procedur rozliczeniowych w systemach informatycznych obsługujących świadczenia zdrowotne.
Kto zachowuje prawo do bezpłatnych świadczeń zdrowotnych
Nowe przepisy nie oznaczają całkowitego odebrania dostępu do publicznej opieki zdrowotnej wszystkim obywatelom Ukrainy. Ustawa przewiduje bowiem, że określone grupy beneficjentów ochrony czasowej nadal mogą korzystać z bezpłatnych świadczeń finansowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia.
Prawo to przysługuje osobom posiadającym numer PESEL ze statusem UKR, które należą do szczególnych grup wymagających ochrony zdrowotnej. Dotyczy to między innymi osób, które były ofiarami tortur lub przemocy seksualnej, kobiet w ciąży oraz w okresie połogu, dzieci i młodzieży do 18. roku życia, a także osób przebywających w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania dla cudzoziemców.
W praktyce oznacza to, że dostęp do świadczeń medycznych został ograniczony do osób znajdujących się w szczególnie wrażliwej sytuacji zdrowotnej lub społecznej.
Zakres świadczeń finansowanych przez NFZ
Osoby objęte nowymi przepisami mogą korzystać z opieki zdrowotnej na zasadach określonych w ustawie o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Jednocześnie ustawodawca wprowadził pewne ograniczenia dotyczące wybranych procedur medycznych.
Niektóre świadczenia nie są objęte finansowaniem w ramach nowych regulacji. Dotyczy to między innymi leczenia uzdrowiskowego i rehabilitacji uzdrowiskowej, leczenia niepłodności, zabiegów endoprotezoplastyki oraz operacyjnego usuwania zaćmy. Wyłączone zostało także podawanie produktów leczniczych finansowanych w ramach programów polityki zdrowotnej ministra zdrowia.
Nowe przepisy wprowadzają również ograniczenia w zakresie profilaktycznych programów zdrowotnych. Osoby objęte ochroną czasową nie są włączone do populacyjnych programów badań przesiewowych, takich jak program profilaktyki raka piersi, raka szyjki macicy czy raka jelita grubego. W przypadku wskazań medycznych badania takie mogą jednak zostać wykonane poza programami przesiewowymi w ramach ambulatoryjnej opieki specjalistycznej.
Kontynuacja leczenia rozpoczętego przed zmianą przepisów
Ustawodawca przewidział również rozwiązania przejściowe dla pacjentów, którzy przed wejściem w życie nowych przepisów znajdowali się już w trakcie leczenia szpitalnego. W takich przypadkach możliwa jest kontynuacja rozpoczętej hospitalizacji aż do jej zakończenia.
Prawo to obowiązuje jednak nie dłużej niż do 4 marca 2027 r. i dotyczy wyłącznie pacjentów, którzy nie posiadają innego tytułu do świadczeń opieki zdrowotnej w Polsce.
Nowe obowiązki dla placówek medycznych
Zmiany legislacyjne oznaczają także nowe obowiązki dla świadczeniodawców realizujących świadczenia finansowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Placówki medyczne są zobowiązane do dokładnego weryfikowania dokumentów potwierdzających prawo pacjenta do świadczeń.
W praktyce oznacza to konieczność przedstawienia dokumentu tożsamości oraz numeru PESEL ze statusem UKR, a także dodatkowych dokumentów potwierdzających uprawnienia wynikające z ustawy, takich jak zaświadczenie o zamieszkiwaniu w ośrodku zbiorowego zakwaterowania lub dokument potwierdzający ciążę.
Świadczeniodawcy mają również obowiązek sporządzania kopii dokumentów potwierdzających prawo do świadczeń lub ich odpisów. Jednocześnie ponoszą odpowiedzialność za poprawność danych zawartych w dokumentacji przekazywanej do systemów rozliczeniowych NFZ.
Zmiany w systemach rozliczeniowych i sprawozdawczości
Wprowadzenie nowych przepisów wiąże się także ze zmianami w sposobie sprawozdawania świadczeń opieki zdrowotnej. Dane dotyczące realizowanych świadczeń muszą być przekazywane do NFZ za pomocą komunikatu sprawozdawczego XML SWIAD.
Zmodyfikowany został również słownik tytułów uprawnień, który obejmuje nowe oznaczenia dotyczące beneficjentów ochrony czasowej posiadających numer PESEL ze statusem UKR. Systemy informatyczne, takie jak eZWM oraz eWUŚ, umożliwiają weryfikację prawa do świadczeń na podstawie statusu ochrony czasowej lub przedstawionych dokumentów.
Jednocześnie NFZ poinformował, że sprawozdawanie świadczeń udzielonych po 4 marca 2026 r. będzie możliwe od 1 maja 2026 r. Rozliczanie tych świadczeń będzie odbywało się w ramach umów zawartych z Narodowym Funduszem Zdrowia.
Nowe regulacje a dostęp do opieki zdrowotnej
Zmiana przepisów oznacza istotną modyfikację systemu pomocy zdrowotnej dla obywateli Ukrainy w Polsce. Po kilku latach obowiązywania szerokich rozwiązań pomocowych ustawodawca zdecydował się na ich częściowe wygaszenie i wprowadzenie bardziej selektywnego modelu dostępu do świadczeń finansowanych ze środków publicznych.
Dla systemu ochrony zdrowia oznacza to konieczność dostosowania procedur administracyjnych, natomiast dla pacjentów – nowe zasady korzystania z opieki medycznej. W najbliższych miesiącach kluczowe będzie monitorowanie wpływu tych zmian na funkcjonowanie placówek medycznych oraz dostępność świadczeń dla osób objętych ochroną czasową.
