Pozostałości leków trafiające do ścieków z domów, szpitali i weterynarii stanowią rosnące wyzwanie dla ochrony środowiska. Podczas ostatniej debaty ekspertów Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego (IOŚ-PIB) omówiono wyniki badań dotyczące obecności farmaceutyków w wodach powierzchniowych i ich wpływu na organizmy wodne.
Obecność farmaceutyków w ściekach – wyniki badań IOŚ-PIB
Eksperci IOŚ-PIB zbadali ścieki w 30 oczyszczalniach w całej Polsce, w tym sześciu obsługujących powyżej 200 tys. mieszkańców. Badania obejmowały ścieki surowe, ścieki oczyszczone oraz osady ściekowe.
Wyniki wskazały obecność takich leków jak ibuprofen, diklofenak, ketoprofen, karbamazepina czy fluoksetyna nawet w wodach po oczyszczeniu. Co istotne, stężenia niektórych substancji, np. fluoksetyny i karbamazepiny, były wyższe w wodzie wypływającej z oczyszczalni niż w wodach dopływających. Skutecznie usuwane były tylko nieliczne leki, m.in. naproksen i kwas salicylowy.
Osady ściekowe także zawierały znaczne ilości farmaceutyków, przy najwyższych stężeniach fluoksetyny, karbamazepiny i metoprololu.
Skala problemu – ilość leków trafiających do wód
W Polsce roczna sprzedaż leków wynosi około 25,8 tys. ton. Znacząca część tych substancji trafia do wód powierzchniowych, które bywają ujęciami wody pitnej. Jak podkreśla prof. dr hab. inż. Barbara Gworek, Kierownik Zakładu Chemii Środowiska i Oceny Ryzyka w IOŚ-PIB: „Obecność farmaceutyków w wodzie pitnej ma istotne znaczenie dla jakości wody i bezpieczeństwa ludzi.”
Średnia emisja farmaceutyków z oczyszczalni obsługujących ponad 200 tys. mieszkańców wyniosła 524 mg na 1000 mieszkańców dziennie, co oznacza około 40 kg substancji czynnych rocznie trafiających do rzek. Największy udział w masie emisji mają ketoprofen, sulfametoksazol, karbamazepina i fluoksetyna.
Ryzyko ekologiczne – zagrożenie dla organizmów wodnych
Ocena ryzyka ekologicznego przeprowadzona przez ekspertów IOŚ-PIB wskazała, że niektóre leki stwarzają realne zagrożenie dla ekosystemów wodnych. Fluoksetyna i loratadyna mogą wpływać na glony, dafnie i ryby, natomiast ibuprofen i sulfametoksazol również oddziałują na niektóre organizmy wodne. Eksperci podkreślili, że trwałość i aktywność biologiczna leków sprzyjają ich kumulacji w łańcuchu pokarmowym, co może prowadzić do długofalowych skutków ekologicznych.
Konieczność wdrażania nowoczesnych technologii oczyszczania
Podczas debaty eksperci zgodzili się, że konwencjonalne oczyszczalnie mechaniczno-biologiczne nie są w stanie w pełni chronić środowiska przed farmaceutykami. Wskazano dwa kluczowe kierunki działań:
– Ograniczanie dopływu farmaceutyków do środowiska u źródła – poprzez edukację pacjentów, dobre praktyki w ochronie zdrowia i weterynarii oraz odpowiednie gospodarowanie lekami niewykorzystanymi.
– Wdrażanie zaawansowanych etapów oczyszczania ścieków – takich jak procesy chemiczno-fizyczne i biologiczne, które pozwalają na skuteczniejsze usuwanie związków farmaceutycznych i ich metabolitów.
Debata ekspertów IOŚ-PIB jednoznacznie wskazuje, że problem obecności farmaceutyków w wodach wymaga pilnych działań systemowych. Wdrożenie nowoczesnych technologii oczyszczania, połączone z edukacją społeczną i odpowiedzialnym stosowaniem leków, jest kluczowe dla ochrony ekosystemów wodnych i jakości wody pitnej. Jak podsumowała prof. Barbara Gworek: „Nie wystarczy tylko poprawić procesy oczyszczania – kluczowa jest prewencja i ograniczanie emisji leków u źródła.”
Najczęściej zadawane pytania
Czy leki w ściekach stanowią zagrożenie dla ludzi?
Pozostałości farmaceutyków w wodach powierzchniowych mogą wpływać na jakość wody pitnej, jednak obecne stężenia w większości przypadków nie przekraczają dopuszczalnych norm. Problem stanowi jednak długofalowe kumulowanie się leków w środowisku oraz ich wpływ na ekosystemy wodne.
Jakie leki są najczęściej wykrywane w oczyszczalniach ścieków?
Badania IOŚ-PIB wykazały obecność m.in. ibuprofenu, diklofenaku, ketoprofenu, karbamazepiny i fluoksetyny. Najwyższe stężenia notowano w osadach ściekowych w przypadku fluoksetyny, karbamazepiny i metoprololu.
Dlaczego konwencjonalne oczyszczalnie nie usuwają wszystkich leków?
Oczyszczalnie mechaniczno-biologiczne nie są zaprojektowane do eliminowania złożonych związków farmaceutycznych i ich metabolitów. Niektóre substancje są trwałe chemicznie i mogą kumulować się w osadach ściekowych lub trafiać do wód powierzchniowych.
Jak można ograniczyć zanieczyszczenie farmaceutykami?
Kluczowe jest stosowanie leków zgodnie z zaleceniami, odpowiednie gospodarowanie niewykorzystanymi lekami oraz wdrażanie nowoczesnych technologii oczyszczania ścieków, takich jak procesy chemiczno-fizyczne i zaawansowane biologiczne.
Które organizmy wodne są najbardziej narażone na działanie farmaceutyków?
Eksperci IOŚ-PIB wskazują, że glony, dafnie i ryby są szczególnie wrażliwe na niektóre substancje, takie jak fluoksetyna, loratadyna, ibuprofen i sulfametoksazol. Długotrwała ekspozycja może prowadzić do zaburzeń w ekosystemach wodnych.
Wpływ ultraprzetworzonej żywności na zdrowie psychiczne i fizyczne: Co powinniśmy wiedzieć
Źródło: Nauka w Polsce
