18 marca obchodzimy Europejski Dzień Mózgu, ustanowiony w 1998 roku, stanowi coroczną okazję do upowszechniania wiedzy na temat funkcjonowania tego kluczowego organu, profilaktyki schorzeń neurologicznych oraz promowania zdrowego stylu życia. W kontekście starzenia się społeczeństw i narastania liczby osób, także młodych, zapadających na choroby mózgu, coraz większą uwagę poświęca się neuroprotekcji poprzez aktywności kreatywne.
Neurokreatywność – sztuka w dialogu z nauką o mózgu
Neurokreatywność, integrująca sztukę z naukami neurologicznymi, nie tylko wzbogaca doświadczenie ludzkie, lecz także wspiera mechanizmy ochronne mózgu przed degeneracją. Wiodącą postacią w tej dziedzinie jest Malina Wieczorek, założycielka Ruchu NeuroArte, członkini Koalicji na Rzecz Zdrowia Mózgu, prezeska Fundacji SM – Walcz o Siebie, uznana artystka i działaczka społeczna. Jako wizjonerka neurokreatywności w Polsce konsekwentnie łączy sztukę z nauką o mózgu, promując ją jako zaawansowane narzędzie neuroprotekcji i regeneracji. Jej prace – m.in. cykle „Madonnas” i „Terra Ignota” – eksplorują transcendencję, relację ciała do ducha oraz oś łączącą materię z duchem, budując harmonię umysłu i stymulując nowe połączenia neuronalne.: „Sztuka to nie tylko estetyczne doznanie, ale także narzędzie neuroprotekcji. Świadomy kontakt ze sztuką sprawia, że w naszym mózgu budują się nowe połączenia neuronalne, otwierając umysł i przywracając neuronom witalność” podkreśla Malina Wieczorek.
W 2026 r. Malina Wieczorek kontynuuje międzynarodową działalność wystawienniczą wraz z towarzyszącymi wykładami „Mózg i sztuka”, promując ideę neurokreatywności. Rok rozpoczął się wystawą w Meksyku a kolejne wydarzenia to między innymi majowe targi sztuki w Zurychu oraz wystawa „RITUALS” w ramach festiwalu ANIMA MUNDI w Wenecji (maj–czerwiec), towarzyszącego 61. Biennale Sztuki. Te prestiżowe ekspozycje podkreślają rolę sztuki w budowaniu rezerwy poznawczej i ochronie mózgu.
Kreatywność jako mechanizm spowalniający starzenie mózgu
Badania prowadzone w latach 2023–2024 wykazały, że zaangażowanie w sztukę stymuluje neuroplastyczność, poprawiając funkcje poznawcze – np. terapia artystyczna u pacjentów z chorobą Parkinsona przynosiła efekty już po 10 tygodniach, aktywując ścieżki nagrody w mózgu i budując rezerwę poznawczą.
Nowe studia z lat 2024–2026 dostarczają silnych dowodów na neuroprotekcyjne działanie kreatywności. Międzynarodowe badanie z 2025 r. (Trinity College Dublin i Global Brain Health) pokazało, że aktywności artystyczne – muzyka, taniec, sztuki wizualne czy gry wideo – spowalniają starzenie mózgu, obniżając jego biologiczny wiek o kilka lat poprzez wzmocnienie sieci neuronalnych w hipokampie i korze przedczołowej. Efekty rosną wraz z latami praktyki, a nawet krótkie interwencje poprawiają konektywność mózgową.
Badanie opublikowane w „Nature Communications” w 2025 r. zmapowało obwód kreatywności, wskazując nowe możliwości terapii neurologicznych. Natomiast prace realizowane przez Emory University podkreślają korzyści sztuk włókienniczych (np. szydełkowanie) dla elastyczności poznawczej i odporności emocjonalnej u seniorów. Doświadczenia estetyczne aktywują układy nagrody, zwiększając dopaminę i wspierając zdrowie psychiczne – kluczowe w prewencji Alzheimera czy depresji. Nawet pasywne formy obcowania ze sztuką – wizyty w muzeach, udział w koncertach obniżają ryzyko depresji o niemal połowę.
Warto też zwrócić uwagę na fakt, że w dobie dynamicznego rozwoju sztucznej inteligencji zdrowie mózgu przestaje być wyłącznie kwestią medyczną, a staje się fundamentem bezpieczeństwa poznawczego jednostek i całych społeczeństw. AI, operująca na ogromnych zasobach danych i generująca nieprzeliczoną liczbę treści – w tym również dezinformację i fake newsy – wzmacnia wymagania stawiane przed współczesnym człowiekiem, takie jak zdolność krytycznego myślenia, selekcji informacji, rozumienia kontekstu i podejmowania świadomych decyzji w każdym, również starszym wieku. Bez sprawnego, elastycznego poznawczo mózgu nie będziemy w stanie odróżnić wiedzy od manipulacji ani sensu od informacyjnego szumu. Dlatego dbanie o zdrowie mózgu, w tym poprzez aktywności twórcze i kontakt ze sztuką, które stymulują neuroplastyczność, koncentrację i refleksyjność, staje się dziś efektywnym narzędziem neuroprotekcji. W erze starzejącej się populacji i wszechobecnej AI inwestowanie w kondycję poznawczą człowieka nie jest luksusem, lecz koniecznością – warunkiem zachowania autonomii, sprawczości i zdolności rozumienia świata, który coraz częściej jest tworzony przez algorytmy.
Eksperci o nowoczesnym podejściu do ochrony mózgu
Prof. dr hab. n. med. Alina Kułakowska, prezes Polskiego Towarzystwa Neurologicznego, podkreśla fundamentalną rolę mózgu: „Bez naszego mózgu nie bylibyśmy sobą i musimy o tym cały czas pamiętać, walcząc o zachowanie go w jak najlepszym zdrowiu”. Prof. Kułakowska wskazuje na potrzebę zmian systemowych: „Do tego, żeby profilaktyka chorób mózgu i opieka nad osobami z chorobami neurologicznymi były jak najbardziej kompleksowe i efektywne, potrzebne są działania systemowe, które spowodują dodanie do priorytetów zdrowotnych kwestii ww profilaktyki i szeroko rozumianego leczenia. Konieczne jest wprowadzenie koordynacji opieki nad chorymi zapewniając im szybszą diagnostykę i kompleksowe leczenie. A do tego potrzebne jest odpowiednie finansowanie obszaru neurologii, co pozwoli na wdrożenie projektów i modeli, które jako PTN przygotowaliśmy”.
Dr Małgorzata Gałązka-Sobotka, Dyrektorka Instytutu Zarządzania w Ochronie Zdrowia Uczelni Łazarskiego, zwraca uwagę na ekonomiczne i społeczne obciążenie systemu ochrony zdrowia schorzeniami neurologicznymi: „Tsunami kosztowe związane z chorobami mózgu można powstrzymać poprzez inwestycje w profilaktykę i innowacje. I dodaje: „W kontekście rosnącej liczby osób dotkniętych chorobami neurologicznymi musimy pamiętać, że opieka zdrowotna nie może być już tylko reakcją leczniczą, ale musi być budowana wokół człowieka i jego potrzeb. Dlatego tak istotne są wielopłaszczyznowe działania, które łączą tradycyjne terapie z aktywizacją społeczną i rehabilitacją mózgu, w tym poprzez aktywności twórcze czy arteterapię, które stymulują funkcje neurokognitywne i wspierają dobrostan pacjenta.”
Te głosy ekspertów potwierdzają konieczność interdyscyplinarnego podejścia, łączącego medycynę z edukacją, w tym ze sztuką.
Sztuka jako element systemowej neuroprotekcji
Europejski Dzień Mózgu przypomina, że ochrona mózgu wymaga kompleksowego podejścia – nie tylko diety i ruchu, lecz także stymulacji kreatywnej. Badania potwierdzają: sztuka buduje rezerwy poznawcze, redukuje stres i spowalnia starzenie. Dzięki liderkom takim jak Malina Wieczorek, neurokreatywność staje się dostępnym narzędziem dla wszystkich. W 2026 r. włączmy sztukę do codzienności – to strategiczna inwestycja w zdrowie mózgu wobec wyzwań demograficznych i technologicznych.
Źródła cytowanych badań
Międzynarodowe badanie Trinity College Dublin i Global Brain Health Institute (2025) – kreatywne aktywności spowalniają starzenie mózgu
Coronel-Oliveros, C. et al. Creative experiences and brain clocks. Nature Communications 16, 8336 (2025).
DOI: https://doi.org/10.1038/s41467-025-64173-9
Pełny tekst: https://www.nature.com/articles/s41467-025-64173-9
Kluczowe wnioski: Regularne praktyki artystyczne (taniec, muzyka, sztuki wizualne, gry wideo) obniżają biologiczny wiek mózgu, wzmacniając konektywność w regionach podatnych na starzenie (N = 1240 + 232 w badaniu pre/post).
Badanie obwodu mózgowego kreatywności (2025) – Mass General Brigham
Kutsche, J. et al. Mapping Neuroimaging Findings of Creativity and Brain Disease Onto a Common Brain Circuit. JAMA Network Open 8(2), e2459297 (2025).
DOI: https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2024.59297
Pełny tekst: https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2830230
Kluczowe wnioski: Analiza 857 uczestników i 36 badań fMRI zmapowała obwód kreatywności; uszkodzenia w nim mogą zwiększać kreatywność, co otwiera nowe ścieżki terapeutyczne.
Badania nad sztukami włókienniczymi i neuroplastycznością (2024–2025)
Hutson, P. & Hutson, J. Neuroplasticity and Creativity: Transformative Potential of Fibre Arts for Growth and Well-Being. Novel Trends in Mental Health (2024).
Dostępne: https://digitalcommons.lindenwood.edu/faculty-research-papers/698
Kluczowe wnioski: Sztuki włókiennicze (tkactwo, szydełkowanie) stymulują neuroplastyczność, poprawiając elastyczność poznawczą i odporność emocjonalną u osób starszych.
Terapia sztuką w chorobie Parkinsona – nowe ścieżki neuronalne po 10 tygodniach (2025) – NYU Steinhardt
Berberian, M. et al. (badanie omówione w: In an Age of Screens, Art Therapy Researchers Seek to Prove Hands-On Creativity is Essential for Wellbeing, NYU News, 11 września 2025).
https://www.nyu.edu/about/news-publications/news/2025/september/in-an-age-of-screens–art-therapy-researchers-seek-to-prove-hand.html
Kluczowe wnioski: MRI mózgu wykazało tworzenie nowych ścieżek neuronalnych po 10 tygodniach terapii artystycznej u pacjentów z Parkinsonem.
Neuroestetyka i aktywacja układów nagrody (dopamina, zdrowie psychiczne, 2025)
Przeglądy i badania: m.in. w Frontiers in Psychology (2025) oraz raporty neuroaesthetics (np. BrainFacts/SfN, 2025).
Przykładowe: https://www.brainfacts.org/neuroscience-in-society/the-arts-and-the-brain/2025/the-blooming-field-of-neuroarts-090325
Kluczowe wnioski: Doświadczenia estetyczne aktywują układy nagrody, zwiększając dopaminę i wspierając zdrowie psychiczne.
Pasywne formy zaangażowania artystycznego (muzea, koncerty) i redukcja ryzyka depresji
Fancourt, D. et al. (metaanalizy i badania longitudinalne 2018–2025, potwierdzone w raportach 2025).
Przykładowe: Art Fund (2025): https://www.artfund.org/professional/news-and-insights/evidencing-the-wellbeing-impact-of-museums-and-galleries
Kluczowe wnioski: Regularne wizyty w muzeach/galeriach/koncertach obniżają ryzyko depresji o 32–48% u osób 50+ (niezależnie od czynników socjoekonomicznych).
Skuteczna diagnostyka i leczenie chorób rzadkich nie są możliwe bez zaangażowania neurologów
Prof. Monika Adamczyk-Sowa: neurologia jest dziś jednym z głównych biegunów rzadkości
