Czy wreszcie powstaną nowe Ośrodki Eksperckie Chorób Rzadkich?

Ośrodki Eksperckie Chorób Rzadkich (OECR) są jednym z kluczowych elementów Planu dla Chorób Rzadkich. Ich głównym celem jest zapewnienie pacjentom szybkiej diagnostyki oraz kompleksowej, skoordynowanej opieki wielospecjalistycznej. Pierwotnie zakładano, że kolejne ośrodki będą mogły być powoływane już od 2021 r. Tak się jednak nie stało. Ministerstwo Zdrowia przedstawiało kolejne terminy, a ostatni z nich wskazywał na połowę tego roku. Zmiany w procedowanym projekcie ustawy, która miała stworzyć podstawę prawną do powoływania OECR, spowodowały jednak, że także ten termin nie został dotrzymany.

Wspólne posiedzenie Parlamentarnego Zespołu ds. Chorób Centralnego Układu Nerwowego, Parlamentarnego Zespołu ds. Chorób Rzadkich, Parlamentarnego Zespołu ds. Dzieci Chorych na Dystrofię Mięśniową Duchenne’a oraz Parlamentarnego Zespołu ds. SMA poświęcono legislacji dotyczącej chorób rzadkich. Uczestnicy spotkania oczekiwali między innymi odpowiedzi przedstawicielki Ministerstwa Zdrowia na pytanie, kiedy zostaną wprowadzone przepisy umożliwiające utworzenie kolejnych Ośrodków Eksperckich Chorób Rzadkich.

Ośrodki Eksperckie Chorób Rzadkich: podstawowy element opieki nad pacjentami

Obecnie w Polsce funkcjonują 44 Ośrodki Eksperckie Chorób Rzadkich (OECR), powołane w trybie uznania kompetencji. W marcu 2023 r. minister zdrowia wystosował listy nominacyjne do wszystkich ośrodków uczestniczących w Europejskich Sieciach Referencyjnych dla Chorób Rzadkich i oficjalnie uznał je za OECR.

Nie oznacza to jednak, że w Polsce funkcjonuje już kompletny, ustawowo uregulowany system tworzenia i finansowania ośrodków eksperckich. Obecne placówki zostały uznane na podstawie kompetencji i udziału w Europejskich Sieciach Referencyjnych. Kolejne ośrodki będą mogły powstawać po wejściu w życie przepisów ustawy zmieniającej ustawę o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. To właśnie ten projekt ma określić formalny tryb uzyskania statusu OECR.

W Planie dla Chorób Rzadkich zapisano także, że krajowe ośrodki eksperckie powinny spełniać kryteria jakościowe określone w rekomendacjach EUCERD, czyli European Union Committee of Experts on Rare Diseases. Kryteria te mają gwarantować, że dana placówka jest merytorycznie, organizacyjnie i kadrowo przygotowana do opieki nad pacjentami z chorobami rzadkimi. Jednocześnie system OECR powinien być zgodny z wymogami dotyczącymi europejskich sieci referencyjnych oraz współpracy transgranicznej w ochronie zdrowia.

Zadaniem ośrodków eksperckich jest prowadzenie pacjentów, którzy mają rozpoznaną chorobę rzadką zgodną z profilem danego ośrodka. Ich rolą jest również diagnostyka chorób rzadkich, w tym diagnostyka genetyczna u pacjentów, u których nie postawiono jeszcze rozpoznania, ale istnieje uzasadnione podejrzenie choroby rzadkiej.

„Prace nad realizacją Planu dla Chorób Rzadkich trwają od wielu lat. Z jego realizacją jest słabo. Podstawowym elementem opieki nad osobami z chorobami rzadkimi są ośrodki eksperckie. Ustawa, która dawała możliwość powołania ich, była procedowana przez długi czas. Mieliśmy wiele deklaracji – miała być gotowa w 2021 r., potem były kolejne terminy. Ostatnia deklaracja była taka, że ujrzymy ją w pierwszym kwartale tego roku z możliwością przedłużenia do jego połowy. W maju wreszcie trafiła na posiedzenie Stałego Komitetu Rady Ministrów. To projekt ustawy oznaczony numerem UD 285. Jesteśmy pełni niepokoju z uwagi na to, że zapisy dotyczące powołania ośrodków eksperckich z tego projektu zniknęły” – powiedział Stanisław Maćkowiak, prezes Krajowego Forum na Rzecz Terapii Chorób Rzadkich ORPHAN.

Stanisław Maćkowiak podkreślił, że bez ośrodków eksperckich nie ma systemowej opieki dla chorych na choroby rzadkie. „Przygotowane są techniczne możliwości do tego, żeby je powołać, tylko potrzebna jest wola polityczna do tego, żeby przeprowadzić tę ustawę do końca” – zaznaczył.

Zobacz: Ośrodki Eksperckie Chorób Rzadkich pod lupą. Dlaczego wokół nich narasta dyskusja? WIDEO

Dlaczego przepisy o OECR wypadły z projektu UD 285?

Jak wyjaśniała Dominika Janiszewska-Kajka, zastępca dyrektora w Departamencie Analiz i Strategii, projekt ustawy, w którym procedowano przepisy dotyczące ośrodków eksperckich i który miał dać ministrowi zdrowia podstawę do powoływania OECR, został rozdzielony z powodu zmiany legislacyjnej. Zmiana pojawiła się ad hoc i była związana z pozyskiwaniem danych dotyczących wynagrodzeń lekarzy. Jak wskazywała przedstawicielka resortu, decyzja ta zapadła na etapie rządowych prac legislacyjnych.

Projekt ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ustawy o działalności leczniczej był oznaczony numerem UD 285 i zawierał przepisy dotyczące powoływania ośrodków eksperckich.

„Proces konsultacji zakończył się na przełomie listopada i grudnia ubiegłego roku. Po analizie i przyjęciu uwag projekt został przekazany 7 maja Stałemu Komitetowi Rady Ministrów, który 28 maja dał zielone światło dla dalszego procedowania. Jednak 16 czerwca została podjęta decyzja o zmianie treści projektu. Zakres projektu ustawy oznaczonego numerem UD 285 został ograniczony do zmian obejmujących pozyskiwanie i przetwarzanie szczegółowych danych o wynagrodzeniach, powiązanych z konkretnym numerem PESEL lub numerem prawa wykonywania zawodu personelu medycznego. Był to skutek tak zwanej afery w Szpitalu Południowym w Warszawie – przyp. red. Zaistniała konieczność ponownego wystąpienia do KPRM o nadanie nowego numeru na wykazie prac legislacyjnych” – tłumaczyła przedstawicielka Ministerstwa Zdrowia.

Jak zapewniła, Departament Prawny Ministerstwa Zdrowia intensywnie zabiega o to, aby KPRM nadała nowy numer tej części projektu, która dotyczy między innymi OECR. Dopiero wtedy przepisy dotyczące powoływania ośrodków eksperckich będą mogły być dalej procedowane.

„Byliśmy przekonani, że procedowanie zakończy się przed wakacjami sejmowymi, ale wobec zaistniałej sytuacji widzimy ryzyko, że ustawa może zostać podpisana dopiero w trzecim kwartale tego roku. Jest to sytuacja niezależna ani od Rady ds. Chorób Rzadkich, ani od ministra zdrowia. Po prostu decyzja była taka, żeby ograniczyć zakres przedmiotowy projektu i przepisy, które są bardziej pilne, wprowadzić szybciej” – powiedziała dyr. Janiszewska-Kajka.

NFZ ma ułatwić koordynację opieki nad pacjentami z chorobami rzadkimi

To nie koniec prac legislacyjnych w obszarze chorób rzadkich. Drugi projekt, oznaczony numerem UD 238, dotyczy między innymi systemu informatycznego, czyli rejestru chorób rzadkich oraz Karty Pacjenta z Chorobą Rzadką. Projekt jest przygotowywany do rozpatrzenia przez Komitet Stały ds. Cyfryzacji. Obejmuje nie tylko przepisy dotyczące chorób rzadkich, ale również innych obszarów, w tym transplantacji.

„Ta ustawa bardzo długo nie mogła być uzgodniona z uwagi na to, że systemy e-transplant, e-krew i e-hemofilia generują bardzo duże nakłady finansowe. Negatywną opinię miało Ministerstwo Finansów. Stąd nieuzgodnienie uwag z jednym z członków Rady Ministrów spowodowało, że projekt nie może być dalej procedowany. Ale mamy go na etapie Komitetu Stałego ds. Cyfryzacji i wierzymy, że będzie procedowany mniej więcej w takim samym tempie jak ustawa dotycząca ośrodków eksperckich” – poinformowała przedstawicielka resortu zdrowia.

Dodała, że w związku z opóźnieniami legislacyjnymi w Ministerstwie Zdrowia pojawiła się inicjatywa, aby na mocy zarządzenia prezesa NFZ ułatwić koordynację opieki nad pacjentami zgłaszającymi się do już istniejących ośrodków oraz umożliwić rozliczanie takich wizyt.

„Chodzi o to, żeby pacjenci nie musieli wielokrotnie, często niepotrzebnie, przyjeżdżać do ośrodka, ale żeby jednego dnia była możliwość rozliczenia procedur. Ma to zapobiegać generowaniu dodatkowych kosztów zarówno po stronie podmiotów leczniczych, jak i pacjentów oraz ich rodzin, które są umęczone dojazdami. Podmiot leczniczy jest w stanie zorganizować taki transport” – wyjaśniała.

„Jest mi smutno, że taka sytuacja zaistniała, jest mi smutno w imieniu chorych, bo minęły trzy lata, jak zaczynaliśmy prace nad Planem dla Chorób Rzadkich i mówiliśmy, że najważniejszą sprawą jest powołanie ośrodków eksperckich. Niestety, jak ich nie było, tak ich nie ma” – skomentowała przewodnicząca Parlamentarnego Zespołu ds. Chorób Rzadkich prof. Alicja Chybicka.

Jej słowa odnoszą się przede wszystkim do braku pełnego, ustawowo uregulowanego systemu powoływania i finansowania kolejnych Ośrodków Eksperckich Chorób Rzadkich. Choć w Polsce funkcjonują już placówki uznane w trybie kompetencyjnym, nadal brakuje przepisów, które umożliwiłyby rozszerzanie sieci OECR w sposób systemowy, przewidywalny i odpowiadający na potrzeby pacjentów w różnych regionach kraju.