W Polsce z chorobą Parkinsona żyje około 100 tys. osób. Według szacunków przytoczonych przez Fundację Chorób Mózgu nawet 15 tys. może mieć zaawansowaną postać choroby. Dla tej grupy dostępne są metody leczenia stosowane wtedy, gdy leki doustne nie zapewniają już wystarczającej kontroli objawów. Eksperci zwracają jednak uwagę, że sama refundacja terapii nie rozwiązuje problemów związanych z kwalifikacją do leczenia i codzienną opieką nad chorym.
Choroba Parkinsona wymaga opieki przez wiele lat. Wraz z jej postępem zmieniają się potrzeby pacjenta: leczenie, które wcześniej pozwalało kontrolować objawy, może przestać wystarczać, a trudności z poruszaniem się, mówieniem czy wykonywaniem codziennych czynności zaczynają w większym stopniu wpływać na życie chorego i jego bliskich. Dlatego rozmowa o dostępie do terapii zaawansowanych obejmuje również pytanie o to, kto pomaga pacjentowi po powrocie z ośrodka do domu.
– Choroby neurodegeneracyjne nie są już wyzwaniem przyszłości, lecz jednym z najpoważniejszych problemów zdrowotnych, z którymi mierzymy się obecnie – mówi Wojciech Machajek, prezes i współzałożyciel Fundacji Chorób Mózgu. Zwraca uwagę, że starzenie się społeczeństwa będzie zwiększało zapotrzebowanie zarówno na diagnostykę i leczenie, jak i na długoterminowe wsparcie rodzin.
Kiedy leki doustne przestają wystarczać
W zaawansowanej chorobie Parkinsona mogą pojawiać się okresy OFF, czyli czas, w którym działanie leków słabnie i objawy ruchowe ponownie się nasilają. Ocena takich trudności oraz wybór dalszego leczenia wymagają doświadczenia ośrodka zajmującego się terapiami zaawansowanymi. Dostępne metody obejmują głęboką stymulację mózgu (DBS) oraz leczenie infuzyjne, w którym lek jest podawany za pomocą pompy. Nie są to rozwiązania odpowiednie dla każdego pacjenta; o kwalifikacji decyduje indywidualna ocena kliniczna. Metody te uwzględniają polskie rekomendacje dotyczące leczenia zaawansowanej choroby Parkinsona.
Leczenie infuzyjne jest finansowane w ramach programu lekowego B.90, natomiast głęboka stymulacja mózgu jest wykonywana jako świadczenie gwarantowane. Istnienie tych możliwości nie oznacza jednak, że każdy chory, który może ich potrzebować, szybko rozpocznie terapię. W przesłanym materiale eksperci wskazują na ograniczoną liczbę wyspecjalizowanych ośrodków oraz możliwości włączania kolejnych pacjentów do leczenia. Sam program B.90 pozostaje częścią systemu finansowania leczenia zaawansowanej choroby Parkinsona.
– Jeżeli ośrodek musi ograniczać liczbę nowych włączeń ze względu na kontrakt czy sposób rozliczania programu, pacjent pozostaje w zawieszeniu – mówi prof. dr hab. n. med. Jarosław Sławek, kierujący Oddziałem Neurologii i Oddziałem Udarowym w Szpitalu św. Wojciecha w Gdańsku oraz Kliniką Neurologii, Chorób Neurozwyrodnieniowych i Neuroimmunologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego.
Profesor wskazuje, że przedłużające się oczekiwanie może oznaczać dla osoby z zaawansowaną chorobą więcej okresów OFF, a wraz z nimi większe trudności w codziennym funkcjonowaniu. W materiale zwraca także uwagę na ryzyko upadków, złamań i narastającej zależności od pomocy bliskich. Tych konsekwencji nie można jednak przypisać w jednakowym stopniu każdemu pacjentowi oczekującemu na terapię; przebieg choroby i potrzeby lecznicze są indywidualne.
Przedstawione przez Fundację Chorób Mózgu szacunki mówią o około 250 zabiegach DBS rocznie i 200–300 osobach kwalifikowanych do implantacji pomp infuzyjnych. Zestawienie tych liczb z szacowaną liczbą osób z zaawansowaną chorobą wskazuje na potrzebę dokładniejszej oceny dostępu do leczenia. Nie każda osoba z zaawansowaną postacią choroby kwalifikuje się jednak do DBS lub terapii infuzyjnej, dlatego samych tych wielkości nie należy traktować jako liczby pacjentów pozbawionych odpowiedniego leczenia.
Opieka potrzebna także po powrocie do domu
Rozpoczęcie terapii zaawansowanej może wiązać się z nowymi zadaniami dla pacjenta i opiekuna, zwłaszcza gdy leczenie wymaga obsługi urządzenia podającego lek. Równocześnie choroba może wpływać na sprawność ruchową, mowę, odżywianie i zdrowie psychiczne. W zależności od potrzeb chorego ważny staje się dostęp do fizjoterapeuty, logopedy, psychologa lub psychiatry, dietetyka oraz innych specjalistów.
Fundacja Chorób Mózgu postuluje zorganizowanie tych świadczeń w spójną ścieżkę, w której pacjent i jego bliscy wiedzą, z kim skontaktować się po opuszczeniu ośrodka, jak uzyskać pomoc przy trudnościach z terapią i gdzie zgłosić zmianę stanu zdrowia. Jedną z proponowanych ról jest pielęgniarka parkinsonowska, która mogłaby wspierać chorego w korzystaniu z leczenia i koordynacji opieki. Prof. Sławek zaznacza, że taka funkcja nadal jest w Polsce niszowa.
Prace nad założeniami modelu kompleksowej ambulatoryjnej opieki specjalistycznej dla osób z chorobą Parkinsona były przedmiotem zlecenia dla AOTMiT. Samo opracowanie założeń nie oznacza jeszcze, że jednolita ścieżka opieki została wdrożona i jest dostępna dla wszystkich pacjentów. Biuletyn Informacji Publicznej AOTMiT
W dyskusji o organizacji leczenia spotykają się więc dwie potrzeby. Pierwsza dotyczy dostępu do oceny w doświadczonym ośrodku i rozpoczęcia właściwej terapii w odpowiednim momencie. Druga obejmuje pomoc, której chory potrzebuje między wizytami: rehabilitację, wsparcie w komunikowaniu się i odżywianiu, edukację dotyczącą leczenia oraz kontakt ze specjalistami, gdy codzienne funkcjonowanie staje się trudniejsze. W tej części opieki znaczną pracę wykonują dziś rodziny pacjentów.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest okres OFF w chorobie Parkinsona?
To czas, w którym działanie leczenia słabnie, a objawy choroby ponownie się nasilają. Częste lub uciążliwe okresy OFF warto omówić z neurologiem prowadzącym.
Czy każdy pacjent z zaawansowaną chorobą Parkinsona może otrzymać terapię infuzyjną albo DBS?
Nie. Wybór metody zależy od stanu pacjenta, charakteru objawów i oceny przeprowadzonej w ośrodku zajmującym się leczeniem zaawansowanym.
Czy leczenie infuzyjne jest w Polsce refundowane?
Terapie infuzyjne są dostępne w programie lekowym B.90 dla pacjentów spełniających jego kryteria. O kwalifikacji decyduje ośrodek prowadzący program. aotm.gov.pl
Po co pacjentowi wsparcie innych specjalistów, jeśli pozostaje pod opieką neurologa?
Ponieważ choroba może wpływać także na poruszanie się, mowę, odżywianie i samodzielność. Potrzebny zakres pomocy ustala się indywidualnie.
Jeśli mimo leczenia doustnego pojawia się coraz więcej okresów OFF lub choroba wyraźnie utrudnia codzienne czynności, warto powiedzieć o tym neurologowi i zapytać, czy potrzebna jest ocena w ośrodku leczenia zaawansowanej choroby Parkinsona. W rozmowie warto omówić również trudności po powrocie do domu i potrzeby opiekuna. Kwalifikacja do konkretnej terapii wymaga specjalistycznej oceny.
Źródła: Fundacja Chorób Mózgu; rekomendacje Polskiego Towarzystwa Choroby Parkinsona i Innych Zaburzeń Ruchowych dotyczące leczenia zaawansowanego; informacja AOTMiT dotycząca programu B.90; zlecenie dotyczące modelu kompleksowej opieki nad pacjentem z chorobą Parkinsona. Liczby dotyczące skali choroby oraz liczby wykonywanych zabiegów pochodzą z przekazanego materiału; nie wskazano w nim daty ani opracowania źródłowego dla tych szacunków.























































