Ministerstwo Zdrowia przygotowało projekt rozporządzenia zmieniającego zasady realizacji Krajowego Programu Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS. Najważniejsza zmiana dotyczy powiązania programu z Narodowym Programem Zdrowia oraz przesunięcia ciężaru planowania i sprawozdawczości na poziom województw. W praktyce większą rolę w organizowaniu działań profilaktycznych mają otrzymać samorządy województw, a zarządy województw będą odpowiadać za przygotowanie, koordynację i rozliczanie regionalnych harmonogramów.
Projekt został opublikowany w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów. Jako organ odpowiedzialny za opracowanie projektu wskazano Ministerstwo Zdrowia, a planowany termin przyjęcia przez Radę Ministrów określono na III kwartał 2026 r.
Program HIV/AIDS w strukturze Narodowego Programu Zdrowia
Krajowy Program Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS ma zostać wyraźnie powiązany z Narodowym Programem Zdrowia jako nadrzędnym dokumentem strategicznym w obszarze zdrowia publicznego. To istotna zmiana organizacyjna, ponieważ dotychczas program funkcjonował jako odrębny mechanizm koordynacji działań profilaktycznych, edukacyjnych i sprawozdawczych. Projekt zakłada, że działania w obszarze HIV i AIDS będą planowane w rytmie właściwym dla Narodowego Programu Zdrowia, a województwa przygotują własne harmonogramy realizacji zadań na okres jego obowiązywania.
W uzasadnieniu projektowanych rozwiązań wskazano na potrzebę uporządkowania systemu planowania i raportowania oraz silniejsze osadzenie profilaktyki HIV/AIDS w polityce zdrowia publicznego. Oznacza to, że działania prowadzone w regionach mają być nie tylko elementem centralnego programu, ale również częścią szerszego planowania zdrowotnego na poziomie województw.
Najbardziej praktyczny wymiar projektowanych zmian dotyczy samorządów województw. To one mają przejąć odpowiedzialność za koordynację, przygotowanie, realizację i sprawozdawczość zadań programu na poziomie regionalnym. Wojewódzkie harmonogramy działań będą zatwierdzane przez sejmiki województw, co ma wzmocnić formalną odpowiedzialność władz regionalnych za planowanie profilaktyki HIV/AIDS. Taki model oznacza decentralizację części obowiązków, które do tej pory koncentrowały się wokół systemu krajowego. Działania profilaktyczne mają być planowane bliżej lokalnych potrzeb, z uwzględnieniem sytuacji epidemiologicznej, dostępności świadczeń, możliwości organizacyjnych samorządów oraz roli instytucji działających w terenie. Projekt nie znosi centralnej koordynacji, ale przesuwa akcent: regiony mają aktywniej planować i rozliczać swoje działania, a Krajowe Centrum ds. AIDS ma w większym stopniu pełnić funkcję wsparcia merytorycznego.
Projekt wprowadza również jednolity model sprawozdawczości. Zarząd województwa będzie zobowiązany do przygotowania sprawozdania z realizacji zadań i uzyskania dla niego aprobaty sejmiku. Zgodnie z założeniami dokument ma być sporządzany do 15 maja, a następnie przekazywany do centrali do 15 czerwca. Wprowadzenie sztywnych terminów ma uporządkować przepływ informacji między poziomem regionalnym i krajowym. Dla województw oznacza to jednak konieczność corocznego zebrania danych, opisania efektów działań i przedstawienia ich w trybie pozwalającym na zatwierdzenie przez sejmik. W praktyce będzie to wymagało sprawnej współpracy między samorządem województwa a instytucjami odpowiedzialnymi za zdrowie publiczne, edukację, finansowanie świadczeń i działania społeczne.
Projekt doprecyzowuje katalog podmiotów, które mają współpracować przy realizacji programu. Wśród nich wskazano m.in. wojewodów, jednostki samorządu terytorialnego, organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej, wojewódzkie oddziały Narodowego Funduszu Zdrowia, kuratorów oświaty oraz właściwe organizacje pozarządowe. To ważny element projektowanej reformy, ponieważ profilaktyka HIV/AIDS nie ogranicza się do działań medycznych. Obejmuje edukację, testowanie, przeciwdziałanie stygmatyzacji, kierowanie do właściwych form wsparcia oraz współpracę z organizacjami, które mają kontakt z grupami szczególnie narażonymi na zakażenie. Włączenie partnerów lokalnych do przygotowania harmonogramów i sprawozdań może pozwolić lepiej dopasować działania do realnych potrzeb mieszkańców poszczególnych województw.
Projekt przewiduje przepisy przejściowe, które mają zabezpieczyć ciągłość obecnie realizowanych działań. Obowiązujący harmonogram Krajowego Programu Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS na lata 2022–2026 ma zostać dokończony i rozliczony na dotychczasowych zasadach. Dotychczasowy system monitorowania ma działać do czasu zatwierdzenia sprawozdania z kończącej się edycji programu. Takie rozwiązanie ma ograniczyć ryzyko przerwy organizacyjnej między końcem obecnego cyklu a wdrożeniem nowego modelu. Dla realizatorów działań profilaktycznych oznacza to, że zmiany nie powinny przerywać prowadzonych projektów, lecz stopniowo przenieść planowanie i rozliczanie na nową strukturę.
Co zmiany mogą oznaczać dla systemu
Projektowana reforma nie dotyczy pojedynczej kampanii ani jednorazowej korekty programu. Jej istotą jest zmiana sposobu zarządzania profilaktyką HIV/AIDS: od modelu silniej scentralizowanego do modelu, w którym większą rolę odgrywają województwa. Krajowy poziom ma zachować funkcję koordynacyjną i ekspercką, natomiast regiony mają odpowiadać za konkretne harmonogramy działań, ich realizację i sprawozdawczość.
Kluczowe będzie to, jak województwa wykorzystają nową odpowiedzialność. Samo przesunięcie kompetencji nie przesądza jeszcze o skuteczności działań. Znaczenie będą miały jakość regionalnych harmonogramów, współpraca z organizacjami pozarządowymi, konsekwencja w edukacji i testowaniu oraz zdolność do oceny efektów. Projekt wskazuje kierunek zmian organizacyjnych; ich praktyczne znaczenie będzie można ocenić dopiero po wdrożeniu nowych zasad.
Co to oznacza dla pacjenta?
Dla pacjenta najważniejsze jest to, że projektowane zmiany mają uporządkować planowanie profilaktyki HIV/AIDS i lepiej powiązać działania z potrzebami regionów. W założeniu może to oznaczać bardziej lokalnie dopasowane akcje edukacyjne, profilaktyczne i informacyjne, a także większą przejrzystość w rozliczaniu efektów. Projekt nie oznacza natychmiastowej zmiany zasad leczenia osób żyjących z HIV, lecz dotyczy przede wszystkim organizacji i koordynacji programu zapobiegania zakażeniom HIV oraz zwalczania AIDS.
Czy nowe przepisy już obowiązują?
Nie. Chodzi o projekt rozporządzenia Rady Ministrów. Planowany termin jego przyjęcia przez Radę Ministrów wskazano na III kwartał 2026 r.
Jaka jest najważniejsza zmiana w projekcie?
Najważniejsza zmiana polega na powiązaniu Krajowego Programu Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS z Narodowym Programem Zdrowia oraz przekazaniu większej odpowiedzialności za planowanie i sprawozdawczość samorządom województw.
Kto będzie przygotowywał regionalne harmonogramy działań?
Za przygotowanie, koordynację, realizację i sprawozdawczość zadań programu na poziomie województwa mają odpowiadać zarządy województw. Harmonogramy mają być zatwierdzane przez sejmiki województw.
Jakie instytucje mają współpracować przy realizacji programu?
Projekt wskazuje m.in. wojewodów, jednostki samorządu terytorialnego, Państwową Inspekcję Sanitarną, wojewódzkie oddziały NFZ, kuratorów oświaty oraz organizacje pozarządowe.
Czy obecny program na lata 2022–2026 zostanie przerwany?
Nie. Projekt przewiduje dokończenie i rozliczenie obecnego harmonogramu na dotychczasowych zasadach.
Źródło: Projekt rozporządzenia Rady Ministrów zmieniającego rozporządzenie w sprawie Krajowego Programu Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS, opublikowany w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów. Informacje Ministerstwa Zdrowia dotyczące rządowego programu polityki zdrowotnej „Leczenie antyretrowirusowe osób żyjących z wirusem HIV w Polsce na lata 2022–2026”. Informacje o obecnym Krajowym Programie Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS na lata 2022–2026.
