Anafilaksja może wystąpić u osoby w każdym wieku, również wtedy, gdy wcześniej nie rozpoznano u niej ciężkiej alergii. Nie wszyscy są jednak narażeni w takim samym stopniu. Ryzyko zależy od rodzaju uczulenia, wcześniejszych reakcji, chorób współistniejących, przyjmowanych leków oraz okoliczności towarzyszących kontaktowi z alergenem.

Szczególnej uwagi wymagają osoby, które przebyły już anafilaksję, mają alergię pokarmową lub uczulenie na jad owadów, chorują na nieprawidłowo kontrolowaną astmę albo mają zaburzenia związane z nadmierną aktywnością komórek tucznych. Przebieg reakcji mogą ponadto nasilać tak zwane kofaktory, między innymi wysiłek fizyczny, infekcja, alkohol, niewyspanie oraz niektóre leki.

Jak często występuje anafilaksja?

Dokładne określenie częstości anafilaksji jest trudne. Badania posługują się różnymi kryteriami rozpoznania, obejmują odmienne grupy wiekowe i korzystają z różnych źródeł danych – dokumentacji szpitalnej, zgłoszeń zespołów ratownictwa medycznego, danych ubezpieczeniowych albo informacji pochodzących z poradni alergologicznych. Część reakcji może również nie zostać prawidłowo rozpoznana lub odnotowana.

W opublikowanej w 2023 roku metaanalizie badań populacyjnych oszacowano światową zapadalność na około 46 przypadków na 100 tys. osób rocznie. Przedział oszacowania był jednak szeroki i wynosił od 21 do 103 przypadków na 100 tys. osób, co pokazuje duże zróżnicowanie dostępnych danych. Autorzy zwrócili również uwagę, że częstość rozpoznawanej anafilaksji zwiększała się w kolejnych latach.

Starszy przegląd badań europejskich wskazywał na niższe wartości – od 1,5 do 7,9 przypadku na 100 tys. osobolat. Na jego podstawie oszacowano, że anafilaksji przynajmniej raz w życiu doświadcza około 0,3 proc. mieszkańców Europy, czyli mniej więcej jedna osoba na 300. Różnice między tymi szacunkami wynikają między innymi ze zmieniających się kryteriów diagnostycznych, źródeł danych i okresów objętych badaniami.

Nieprawidłowe jest zatem stwierdzenie, że anafilaksja dotyka co roku 1–3 proc. całej populacji. Tak wysoki odsetek oznaczałby od tysiąca do trzech tysięcy przypadków rocznie na każde 100 tys. mieszkańców, czego nie potwierdzają dostępne analizy epidemiologiczne.

Częstość rozpoznań rośnie, ale ciężkie zdarzenia pozostają stosunkowo rzadkie. Badania z różnych krajów wskazują na wzrost liczby rozpoznań anafilaksji oraz hospitalizacji z jej powodu. Nie musi to jednak oznaczać wyłącznie rzeczywistego wzrostu liczby reakcji. Znaczenie mogą mieć również większa świadomość pacjentów i personelu medycznego, lepsza rejestracja zdarzeń oraz szersze stosowanie ujednoliconych kryteriów diagnostycznych.

Anafilaksja jest stanem potencjalnie śmiertelnym, jednak większość prawidłowo rozpoznanych i szybko leczonych epizodów nie kończy się zgonem. Rokowanie zależy w dużej mierze od sprawnego rozpoznania objawów oraz wczesnego podania adrenaliny domięśniowo. Aktualne wytyczne konsekwentnie uznają adrenalinę za lek pierwszego wyboru.

Czy anafilaksja częściej dotyczy dzieci i osób młodych?

Rozkład przypadków zależy od przyczyny reakcji. U dzieci dominującym czynnikiem wyzwalającym są alergeny pokarmowe. Mleko, jaja, orzeszki ziemne, orzechy, ryby, skorupiaki, sezam i inne produkty mogą powodować reakcje już u niemowląt i małych dzieci. W późniejszych grupach wiekowych większego znaczenia nabierają również leki oraz jad owadów.

Dzieci z alergią pokarmową są ważną grupą wymagającą przygotowania planu ratunkowego, ale nie można ogólnie stwierdzić, że wszystkie dzieci są bardziej narażone na ciężką anafilaksję niż dorośli. Częstość, przyczyny i charakter reakcji zmieniają się wraz z wiekiem, a ryzyko ciężkiego lub śmiertelnego przebiegu zależy także od chorób współistniejących i rodzaju alergenu. U nastolatków i młodych dorosłych problemem może być dodatkowo podejmowanie ryzykownych zachowań: nieregularne noszenie automatycznego wstrzykiwacza, lekceważenie informacji o składzie żywności, jedzenie poza domem oraz opóźnianie podania adrenaliny.

Czy kobiety częściej doświadczają anafilaksji?

Wpływ płci nie jest jednakowy w każdej grupie wiekowej. W dzieciństwie część chorób alergicznych częściej rozpoznaje się u chłopców, natomiast po okresie dojrzewania w wielu rejestrach większy udział wśród osób z anafilaksją mają kobiety. Nie oznacza to jednak, że sama płeć pozwala przewidzieć reakcję u konkretnej osoby. Wytyczne Światowej Organizacji Alergii wymieniają płeć i wiek wśród czynników mogących wpływać na ciężkość anafilaksji, ale ich znaczenie zależy od alergenu, sytuacji klinicznej i współistniejących obciążeń.

Najważniejszym czynnikiem ryzyka jest wcześniejsza anafilaksja

Osoba, która przebyła anafilaksję, pozostaje narażona na kolejną reakcję, jeżeli ponownie zetknie się z czynnikiem wyzwalającym. Nie można jednak przewidzieć, czy następny epizod będzie łagodniejszy, podobny czy cięższy. Przebieg wcześniejszej reakcji nie jest pewnym wskaźnikiem przyszłego zagrożenia. Ktoś, kto wcześniej miał wyłącznie pokrzywkę, przy kolejnej ekspozycji może rozwinąć zaburzenia oddychania lub krążenia. Z kolei przebycie ciężkiej anafilaksji nie oznacza, że każdy następny kontakt musi doprowadzić do identycznych objawów.

Dlatego po przebytej reakcji konieczne są diagnostyka alergologiczna, ustalenie prawdopodobnego czynnika wywołującego, omówienie metod unikania ekspozycji oraz przygotowanie indywidualnego planu postępowania. Pacjent należący do grupy zwiększonego ryzyka powinien zostać przeszkolony z używania automatycznego wstrzykiwacza z adrenaliną i mieć go przy sobie.

Alergia zwiększa ryzyko, ale nie każda alergia prowadzi do anafilaksji

Do grupy zwiększonego ryzyka należą przede wszystkim osoby z alergią na czynniki znane z możliwości wywoływania reakcji ogólnoustrojowych. Dotyczy to zwłaszcza niektórych pokarmów, jadu pszczoły lub osy, leków, lateksu oraz substancji stosowanych podczas zabiegów medycznych. Samo rozpoznanie alergicznego nieżytu nosa, miejscowej reakcji skórnej czy alergii kontaktowej nie oznacza automatycznie dużego ryzyka wstrząsu. Możliwość anafilaksji zależy od mechanizmu uczulenia, rodzaju alergenu, drogi ekspozycji i indywidualnej historii chorego. Nie należy także zakładać, że wcześniejszy brak objawów całkowicie wyklucza zagrożenie. Reakcja zależna od przeciwciał IgE wymaga zwykle wcześniejszego uczulenia, które mogło przebiegać bez wyraźnych symptomów albo nastąpić w wyniku kontaktu z substancją o podobnej budowie.

Astma a ryzyko ciężkiego przebiegu

Astma, szczególnie źle kontrolowana, może zwiększać ryzyko ciężkich zaburzeń oddechowych podczas anafilaksji. Skurcz oskrzeli nałożony na istniejącą nadreaktywność dróg oddechowych może szybko doprowadzić do nasilonej duszności i niedotlenienia. Nie oznacza to, że każda osoba z astmą doświadczy anafilaksji. Ryzyko staje się szczególnie istotne wtedy, gdy pacjent ma jednocześnie alergię pokarmową lub inną alergię mogącą wywołać reakcję ogólnoustrojową, a jego astma nie jest prawidłowo leczona. Światowa Organizacja Alergii wymienia niestabilną astmę wśród czynników mogących nasilać przebieg anafilaksji. Z tego względu regularne stosowanie leczenia kontrolującego i właściwa ocena objawów oddechowych stanowią część ograniczania ryzyka.

Choroby komórek tucznych i podwyższona tryptaza

Szczególną grupę stanowią osoby z mastocytozą i innymi zaburzeniami aktywacji komórek tucznych. Komórki te odgrywają kluczową rolę w rozwoju anafilaksji, ponieważ uwalniają histaminę i inne mediatory odpowiedzialne za rozszerzenie naczyń, obrzęk, skurcz oskrzeli oraz spadek ciśnienia. Zaburzenia komórek tucznych należy brać pod uwagę zwłaszcza u dorosłych z ciężką reakcją po użądleniu owada oraz u osób z nawracającą anafilaksją bez uchwytnej przyczyny. Aktualne zalecenia wskazują na potrzebę oznaczania podstawowego stężenia tryptazy i rozważenia dalszej diagnostyki w odpowiednio wybranych przypadkach.

Choroby sercowo-naczyniowe i niektóre leki

Choroby układu krążenia mogą zmniejszać zdolność organizmu do kompensowania gwałtownego rozszerzenia naczyń i utraty płynu z krwiobiegu. U pacjenta z niewydolnością serca, chorobą wieńcową lub zaburzeniami rytmu spadek ciśnienia i niedotlenienie mogą mieć cięższe konsekwencje. Znaczenie mogą mieć także niektóre leki, zwłaszcza beta-adrenolityki oraz inhibitory konwertazy angiotensyny. Ich wpływ na ciężkość anafilaksji nie jest jednak jednoznaczny i zależy od sytuacji klinicznej. Aktualne amerykańskie zalecenia podkreślają, że ryzyko odstawienia leku potrzebnego z powodów kardiologicznych może być większe niż potencjalne ryzyko związane z jego kontynuacją. Decyzji o zmianie leczenia nie należy więc podejmować samodzielnie.

Wysiłek fizyczny może być wyzwalaczem albo kofaktorem

U części osób sam wysiłek fizyczny może wywoływać anafilaksję. Istnieje również anafilaksja zależna od pokarmu i wywoływana wysiłkiem, w której reakcja pojawia się dopiero wtedy, gdy aktywność fizyczna nastąpi w określonym czasie po spożyciu uczulającego produktu. Sam pokarm bez wysiłku albo sam wysiłek bez pokarmu mogą nie powodować objawów.

Mechanizm tego zjawiska nie został w pełni wyjaśniony. W praktyce znaczenie mają dokładny wywiad, ustalenie związku czasowego między posiłkiem a aktywnością oraz identyfikacja konkretnego produktu. Europejskie materiały edukacyjne wskazują, że anafilaksja związana z wysiłkiem jest rzadka, ale może zagrażać życiu, zwłaszcza gdy aktywność łączy się z ekspozycją na pokarm lub lek.

Osoba, u której podejrzewa się taki mechanizm, powinna uzyskać indywidualne zalecenia alergologa. Samodzielne próby prowokacji wysiłkiem po spożyciu podejrzanego produktu mogą być niebezpieczne.

Infekcja może obniżyć próg reakcji

Trwająca infekcja jest jednym z czynników, które mogą zwiększać podatność organizmu na reakcję lub nasilać jej przebieg. Pacjent może wówczas zareagować na mniejszą dawkę alergenu albo doświadczyć cięższych objawów niż w innych okolicznościach. Nie oznacza to, że każda infekcja prowadzi do anafilaksji ani że jest jej samodzielną przyczyną. Pełni raczej funkcję kofaktora, który modyfikuje odpowiedź organizmu na właściwy czynnik wyzwalający. Światowa Organizacja Alergii wymienia aktywną infekcję wśród okoliczności mogących zwiększyć nasilenie reakcji.

Alkohol może nasilać reakcję

Alkohol również może działać jako kofaktor. U niektórych osób zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia reakcji po kontakcie z alergenem albo powoduje, że objawy są bardziej nasilone. Mechanizmy tego wpływu nie są w pełni poznane; mogą obejmować między innymi zmiany w przepuszczalności przewodu pokarmowego, rozszerzenie naczyń i wpływ na komórki uczestniczące w odpowiedzi alergicznej. Szczególna ostrożność jest potrzebna u osób, które zauważyły, że reakcje występowały po połączeniu określonego pokarmu z alkoholem, wysiłkiem lub lekiem przeciwbólowym. Informacje te powinny zostać przekazane alergologowi, ponieważ mogą pomóc w ustaleniu prawdziwego mechanizmu zdarzenia.

Anafilaksja w szkole. Katarzyna Plata-Nazar o gotowości systemu

Inne kofaktory: niewyspanie, stres i leki przeciwzapalne

Na próg reakcji mogą wpływać także niewyspanie, duże obciążenie psychiczne oraz przyjmowanie niektórych leków, między innymi niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Znaczenie poszczególnych kofaktorów jest różne u różnych pacjentów i zależy od czynnika wywołującego. Nie każda osoba z alergią musi unikać wysiłku, alkoholu czy wszystkich leków przeciwbólowych. Ograniczenia powinny wynikać z historii konkretnych reakcji oraz zaleceń lekarza, a nie z ogólnego przekonania, że każdy kofaktor jest równie niebezpieczny dla wszystkich. Wytyczne WAO wymieniają wśród czynników mogących modyfikować anafilaksję aktywność fizyczną, zakażenie, alkohol, stres psychiczny, niedobór snu i niektóre leki.

Czy rodzinna historia anafilaksji zwiększa ryzyko?

Rodzinne występowanie alergii może oznaczać większą skłonność do chorób atopowych, takich jak alergia pokarmowa, astma, atopowe zapalenie skóry czy alergiczny nieżyt nosa. Nie ma jednak podstaw, aby samą rodzinną historię anafilaksji traktować jako jeden z głównych, samodzielnych czynników ryzyka ciężkiej reakcji u każdego członka rodziny.

Wyjątkiem mogą być określone dziedziczne uwarunkowania, na przykład dziedziczna alfa-tryptazemia, która wiąże się z podwyższonym podstawowym stężeniem tryptazy i u części osób może wpływać na reakcje związane z komórkami tucznymi. Ocena takiego ryzyka wymaga jednak badań i konsultacji specjalistycznej, a nie wyłącznie informacji, że ktoś z rodziny przebył anafilaksję. Aktualne zalecenia sugerują rozważenie diagnostyki dziedzicznej alfa-tryptazemii u pacjentów z odpowiednio podwyższonym podstawowym stężeniem tryptazy.

Kto powinien mieć automatyczny wstrzykiwacz z adrenaliną?

Decyzję o przepisaniu adrenaliny podejmuje lekarz po ocenie rodzaju alergii, przebytych reakcji i możliwości ponownej ekspozycji. Do osób, u których szczególnie często rozważa się takie zabezpieczenie, należą pacjenci po anafilaksji oraz chorzy z alergią wiążącą się z dużym prawdopodobieństwem ciężkiej reakcji. Samo posiadanie urządzenia nie wystarcza. Pacjent i jego bliscy powinni wiedzieć, kiedy oraz w jaki sposób go użyć. Adrenalina musi być dostępna natychmiast, dlatego nie powinna pozostawać w domu, samochodzie ani zamkniętym pomieszczeniu, jeżeli osoba zagrożona przebywa gdzie indziej. Wytyczne zalecają kompleksowe szkolenie osób z grup ryzyka, przygotowanie pisemnego planu ratunkowego i regularne przypominanie techniki podania leku.

Jak można ograniczyć ryzyko?

Podstawą jest prawidłowa diagnostyka, ponieważ unikanie zbyt szerokiej grupy produktów lub leków bez potwierdzonego związku z reakcją może prowadzić do niepotrzebnych ograniczeń. Pacjent powinien znać prawdopodobny alergen, jego możliwe ukryte źródła oraz nazwy leków lub substancji, których należy unikać. Istotne jest również leczenie chorób współistniejących, szczególnie astmy, oraz analiza okoliczności każdego epizodu. Warto zapisać, co pacjent jadł, jakie leki przyjął, czy wykonywał wysiłek, spożywał alkohol, miał infekcję albo był niewyspany. Taki opis może ujawnić rolę kofaktorów, której nie da się zauważyć na podstawie samego wyniku testu alergologicznego. Nie można zagwarantować całkowitego wyeliminowania ryzyka. Można jednak zmniejszyć prawdopodobieństwo ekspozycji i przygotować się do natychmiastowego leczenia, jeżeli reakcja wystąpi.

Co to oznacza dla pacjenta?

Największe znaczenie ma nie samo zaliczenie chorego do określonej „grupy ryzyka”, lecz przygotowanie go do bezpiecznego postępowania. Osoba po anafilaksji powinna ustalić jej prawdopodobną przyczynę, otrzymać plan ratunkowy i nauczyć się prawidłowego stosowania adrenaliny.

Astma powinna być dobrze kontrolowana, a sytuacje towarzyszące wcześniejszej reakcji – dokładnie przeanalizowane. Jeżeli objawy wystąpiły po połączeniu pokarmu z wysiłkiem, alkoholem, infekcją lub lekiem przeciwbólowym, informacja ta może być równie ważna jak sam rodzaj spożytego produktu.

Nie należy samodzielnie odstawiać leków stosowanych z powodu chorób serca ani wprowadzać rozległych ograniczeń żywieniowych. Takie decyzje wymagają indywidualnej oceny korzyści i ryzyka.

Osoba z przepisanym automatycznym wstrzykiwaczem powinna mieć go stale przy sobie. W przypadku wystąpienia objawów anafilaksji należy zastosować adrenalinę zgodnie z planem ratunkowym i natychmiast wezwać pomoc medyczną.

Pierwsze objawy anafilaksji. Kiedy reakcja alergiczna zagraża życiu?

Mechanizm wstrząsu anafilaktycznego. Co dzieje się po kontakcie z alergenem?

Czy anafilaksja występuje u 1–3 proc. osób każdego roku?

Nie. Dostępne badania wskazują na znacznie niższą roczną zapadalność. W globalnej metaanalizie oszacowano ją na około 46 przypadków na 100 tys. osób rocznie, choć wyniki badań różnią się w zależności od metodologii i regionu.

Ile osób doświadczy anafilaksji w ciągu życia?

Szacunki są zróżnicowane. W europejskim przeglądzie badań oceniono, że anafilaksję przynajmniej raz w życiu może przejść około 0,3 proc. populacji, czyli mniej więcej jedna osoba na 300.

Kto jest najbardziej narażony na kolejną anafilaksję?

Szczególną grupę stanowią osoby, które przebyły już anafilaksję i mogą ponownie zetknąć się z czynnikiem wyzwalającym. Ryzyko zależy również od rodzaju alergii, chorób współistniejących i obecności kofaktorów.

Czy astma zwiększa ryzyko anafilaksji?

Astma nie musi sama wywoływać anafilaksji, ale źle kontrolowana choroba może zwiększać ryzyko ciężkich zaburzeń oddechowych podczas reakcji.

Czy dzieci są bardziej zagrożone niż dorośli?

Dzieci często doświadczają anafilaksji wywołanej przez pokarmy, ale nie można uznać, że w każdej sytuacji ich ryzyko ciężkiego przebiegu jest większe niż u dorosłych. Profil czynników wyzwalających i zagrożeń zmienia się z wiekiem.

Czy kobiety częściej mają anafilaksję?

W części badań po okresie dojrzewania anafilaksję częściej rejestruje się u kobiet. Zależność ta nie jest jednak jednakowa we wszystkich grupach wiekowych i nie pozwala ocenić ryzyka pojedynczej osoby.

Czy anafilaksja jest dziedziczna?

Sama anafilaksja nie jest zwykle dziedziczona w prosty sposób. Rodzinna skłonność do alergii może zwiększać prawdopodobieństwo chorób atopowych, ale nie oznacza automatycznie wysokiego ryzyka wstrząsu. Istnieją natomiast rzadkie dziedziczne zaburzenia, które mogą wpływać na aktywność komórek tucznych.

Czy wysiłek fizyczny może wywołać anafilaksję?

Tak. Rzadko występuje anafilaksja wywołana samym wysiłkiem. Możliwa jest również reakcja zależna od połączenia określonego pokarmu z aktywnością fizyczną.

Czy alkohol zwiększa ryzyko?

U części pacjentów alkohol może obniżać próg reakcji lub nasilać jej przebieg. Nie jest jednak jednakowym czynnikiem ryzyka dla każdej osoby z alergią.

Czy infekcja może nasilić reakcję?

Tak. Trwające zakażenie może działać jako kofaktor i powodować, że reakcja po kontakcie z alergenem będzie łatwiejsza do wywołania lub cięższa.

Czy można przewidzieć ciężkość kolejnej reakcji?

Nie w pełni. Poprzedni łagodny epizod nie gwarantuje łagodnego przebiegu kolejnego zdarzenia, a wcześniejsza ciężka anafilaksja nie oznacza, że każdy następny epizod będzie identyczny.

Bezpieczeństwo dzieci z anafilaksją. Potrzebne procedury i adrenalina w szkołach [WIDEO]

Anafilaksja w szkole. Kiedy i jak podać adrenalinę?